Przed paroma dniami otrzymałem od bliskiej mi osoby, prof. W.G. „Leksykon socjologii moralności” wydanego w ostatnim czasie. Dzieło liczące ponad 970 stron, wydane w pięknej szacie graficznej wzbudza podziw i uznanie dla wydawcy. Przekazując mi ową pozycję mój znajomy zachęcił mnie do zapoznania się z hasłem zamieszczonym w nim jego autorstwa. Tak też uczyniłem. Po powrocie do domu oddałem się wnikliwie lekturze tekstu liczącego niemal osiem stron napisanego małą czcionką. Sam tytuł hasła sugerował odniesienie merytoryczne w dość wąską dziedzinę życia i niekoniecznie mi bliską z racji na moje zainteresowania. Jednak było to złudne i dość chybione przypuszczenie. Dopiero po dokładnym zapoznaniu się z treścią tekstu przekonałem się, że autor bardzo trafnie na przykładzie kilku zjawisk społecznych ukazuje dość powszechną praktykę tzw. „tchórzostwa moralnego”, występującego w wielu środowiskach. Niby termin, określenie dość zrozumiałe, a jednak dopiero przy głębszej analizie możemy w pełni zrozumieć jego sens i znaczenie. Przyznam, że nie często spotyka się takie ujęcie problemu, przedstawione z jednej strony językiem naukowym a z drugiej strony w pełni komunikatywnym i zapewne zrozumiałym dla każdego.

Otóż autor mówiąc o tchórzostwie moralnym a jednocześnie wyjaśniając to pojęcie pisze m.in. „tchórzostwo moralne polega na gotowości czynienia zła oraz na faktycznym czynieniu zła, gdy nie robi się tego osobiście, w czynienie zła wprzęga się innych ludzi, system społeczny lub różne instrumenty zapośredniczające relacje między ludźmi (…) nie doświadcza się jego skutków własnymi zmysłami w bezpośrednich kontaktach z ludźmi będącymi obiektami intencji złych oddziaływań. Tchórz moralny odczuwa duży dyskomfort, gdy przychodzi mu czynić zło własnymi rękami, chociaż chce zaistnienia zła. Tchórz moralny ma rozeznanie, co jest dobre i co jest złe, a mimo to czyni zło, jeżeli sprzyjają temu okoliczności. Tchórzostwo moralne może przybierać wyrafinowane formy: epatowanie złem, aranżowanie sytuacji, przemyślny dobór środków, perfidne wciąganie innych w bezpośrednie wykonawstwo. Ale jeszcze częściej tchórzostwo moralne bywa banalne. Opiera się na oswojeniu zła, usprawiedliwianiu się, rozgrzeszaniu, oszukiwaniu samego siebie, że się nie jest sprawcą zła. Tchórzostwu moralnemu niekiedy towarzyszy wypieranie winy: „zgrzeszyłem, ale jestem niewinny”, „wykonywałem rozkazy”, „inni też tak robią”, „wybrałem mniejsze zło”, „zrobiłem to dla dobra bliskich”.

Możemy śmiało powiedzieć, że współcześnie upowszechnia się „homo dominatus” – człowiek uwikłany w różnorodne asymetryczne relacje z innymi ludźmi, często dąży do dominacji nad innymi, pozbawia siebie wartości etycznych, moralnych. Coraz więcej ludzi odrzuca lub łamie wartości i normy, składające się na bogatą przestrzeń aksjonormatywną – reguły moralne, obyczajowe, pobożnościowe, mądrościowe, estetyczne, felicytologiczne – i zaczyna się kierować własną subiektywną oceną, a często wprost „tchórzostwem moralnym”. Jest to dziś zjawisko powszechne nie omijające ludzi nauki, piastujących różne urzędy i funkcje. Pęd za karierą, kierowanie się pustą ambicją, megalomanią, głupotą, nienawiścią, chęcią rządzenia, bardzo często sięga do formy „tchórzostwa moralnego”. W imię prozaicznych celów osoba taka sięga po „zbrodnicze” narzędzia szkalując drugą osobę bez jej obecności. Tworzy się różne mity, wersje, tylko po to, by chronić swoje grzechy, małostkowość, słabość – która nosi różne imiona.

Myślę, że nie potrzeba w tym miejscu wyszukanych, wyimaginowanych przykładów. Codzienność z własnego środowiska niesie nam wiele potwierdzeń na tego typu tezę. Dziś „tchórzostwo” nie tylko rozpanoszyło się w lesie z racji na niekontrolowaną sytuację przez myśliwych, lecz króluje na salonach, w gabinetach, dziekanatach, urzędach. Rozgrywki prowadzone przez malkontentów zazwyczaj z czasem pokazują, że droga ta prowadzi do nikąd, a jedynie pokazuje kompromitację tej osoby lub osób. Zawsze powtarzałem i wciąż powtarzam, że „głupocie należy czasem także dać szansę” bo ona w swoim czasie wykolei się na zakręcie. I można przez jakiś czas manipulować, uprawiać moralne tchórzostwo, ale przychodzi stosowna chwila i okazuje się „kto jest kim?”. Pozostaje wówczas współczucie i utwierdzenie się w tezie: prawda kroczy trudnymi drogami, lecz jej koniec jest szczęśliwy, głupota, tchórzostwo zaś wybiera pozornie proste drogi wiodące na manowce. Tchórzostwo moralne to obrzydliwość, która często bywa wokół nas. Nie martw się tym, znamy własne przykłady, które potwierdzają zasadność bycia odważnym, czytelnym, bezkompromisowym. Ten kto z tchórzostwa chowa grzechy za krzyż, nie wybieli sumienia wysługując się Bogiem. Tchórzostwo kończy się tam, gdzie zaczyna się anonimowość. Więc jeśli będziesz pisał kolejny anonim to wiedz, że wypełnia cię tchórzostwo, którym sam się unieszczęśliwiasz.

Amicus