„Ojcem zostać łatwo, znacznie trudniej nim być” – powiedział kiedyś niemiecki piosenkarz i aktor Ernst Busch. W dzisiejszych czasach badany przez wielu naukowców kryzys rodziny nie dotyczy jednak samej jednostki rodziny, lecz jej tradycyjnej, patriarchalnej postaci. System patriarchalny, który pojawił się jako pierwszy już w okresie prehistorycznym, został podważony. Podważona została głównie dotychczasowa funkcja ojca jako „głowy rodziny” czyli tego, który ma wyłączną odpowiedzialność za utrzymanie najbliższych oraz prawo do podejmowania kluczowych decyzji. Przyjęto bowiem, iż funkcje te z powodzeniem może piastować kobieta. Kryzys ojcostwa przybrał tak radykalną postać, że Józef Augustyn współczesną cywilizację określił mianem cywilizacji bez ojca. Polega ona zarówno na braku ojca w rodzinie, jak i na utracie wartości ojcostwa. Oba przejawy tego kryzysu są dramatyczne.
Współczesny kryzys ojcostwa może być związany również ze strachem przed podjęciem odpowiedzialności związanej z utrzymaniem rodziny, a co za tym idzie i z wychowaniem dzieci. Przełożenie tego doskonale widać choćby w tym, jak trudno ówcześnie jest sprostać wymaganiom materialnym, które są niezbędne dla utrzymania całej rodziny. Nie sposób pominąć przecież i to, że ziemscy ojcowie winni okazywać swoją miłość do rodziny choćby w formie troski o dach nad głową, czy tworzenie odpowiedniego podłoża dla rozwoju intelektualno kulturowego dla nich. Wszystkie te czynniki niewątpliwie wpływają na poczucie swej wartości przez ojca. Z kolei ich brak prowadzi do rozłamów w rodzinach, a częstokroć do stresu, czy nawet depresji ojców i mężów, którzy nie mogą w odpowiedni sposób spełniać swoich ról.
Dojrzałość do ojcostwa – jak można rozumieć te słowa? Jak ważne jest, aby mężczyzna był „dojrzałym” ojcem? Spróbujmy chociaż pokrótce odpowiedzieć na te pytania. Współczesny świat naraża rodziny na ogromne niebezpieczeństwo, ponieważ odrzuca autorytet mężczyzny jako „głowy rodziny” próbując przy tym się na siłę zmieniać naturę. Uderzenie w instytucję rodziny ma swoje źródło również w legalizacji rozwodów. Równocześnie ze wzrostem liczby rozbitych rodzin, znika powoli tradycyjny sposób wychowania w rodzinie, w której dzieci od swoich rodziców uczą się przyszłych ról rodzicielskich. W tradycyjnej rodzinie główna rola mężczyzny to ojcostwo, czyli bycie dojrzałym ojcem swoich dzieci, ale również bycie dojrzałym mężem. Uwarunkowane jest to przede wszystkim odpowiednim wychowaniem mężczyzn ostatecznie zmierzającym do wychowania „do ojcostwa”. Wiemy bowiem, iż ojcostwo jest znamieniem męskiej dojrzałości. Dojrzałość ta przejawia się wtedy, gdy chłopiec swą dziecinną i egoistyczną postawę – biorę, bo nie mam jeszcze co dać i jeszcze nie umiem dać, przekształca w postawę daję, jestem zdolny do dawania. Wydaje się to być rzeczą jakże oczywistą. Praktyka jednak pokazuje nam, iż w wielu przypadkach ojcowie wykazują cechy niedojrzałości zarówno biologicznej, społecznej jak i psychicznej. Wszystkie te czynniki powodują w efekcie brak właściwych i wyraźnych wzorców wychowawczych w wielu rodzinach, co niewątpliwie jest niepowtarzalną szansą a zarazem ogromnym wyzwaniem dla wielu wychowawców, by mogli pomóc chłopcom w dorastaniu do ojcostwa.
Przeprowadzone badania wśród studentów (mężczyzn) dają pewien obraz ojcostwa. Wykazały one, iż ojcostwo dla znacznej większości kojarzy się głównie z przekazaniem życia, zapewnieniem warunków ekonomicznych, odpowiedzialnością, wychowywaniem. Z kolei na pytanie: „co jest najbardziej istotne w byciu ojcem?”, większość uznało, że jest to przekazanie wzorców, wartości oraz pasji swojemu dziecku. Następnym z zadanych pytań w ankiecie, było pytanie odnoszące się do cech jakie powinien posiadać ojciec. Pośród najczęściej zaznaczanych odpowiedzi znalazły się takie cechy jak: odpowiedzialny, kochający, stanowczy, rozsądny, cierpliwy, opiekuńczy, zaradny, wymagający. Wśród obowiązków ojca wymieniono: finansowe zabezpieczenie bytu, wychowywanie, organizowanie czasu wolnego. „Nikt na świecie drogi ojcze nie zastąpi cię, każde dziecko swego ojca jak najbardziej chce” są to słowa piosenki, która ma bardzo głębokie przesłanie, ale także pokazuje nam to, że w życiu każdego dziecka ojciec odgrywa bardzo ważną rolę. Miłość ojca do dziecka jest inna niż matki. Ojcowie w inny sposób niż matki zajmują się dzieckiem, rozmawiają z nim czy się bawią. Tata zauważa odmienne cechy i zdolności dziecka, pokazuje mu świat z innego punktu widzenia. Zdarzają się jednak też takie sytuacje, kiedy dziecko nie akceptuje zachowania swego ojca. Dzieje się to m.in. dlatego, że są oni w pewien sposób nieobecni w życiu dziecka. Ojciec może być nieobecny co najmniej na dwa sposoby: fizycznie i psychicznie.
Ważnym jest rola ojca w życiu dziecka. Zdecydowana większość badanych, uważa, że w ich życiu ojciec odegrał, bądź odgrywa ważną rolę. Następne pytanie dotyczyło czy studenci chcieliby być ojcami?. Tu również zdecydowana większość zadeklarowała, że tak. Kolejne pytanie dotyczyło bojaźni przed byciem ojcem. Spośród 70 mężczyzn 28 wyraziło lęk przed ojcostwem. Argumentem było m.in. dziecko to duża odpowiedzialność, nie wiem czy zapewnię byt dzieciom, będę musiał o kogoś dbać, boję się. Postawione kolejne pytanie: czy w dzisiejszej dobie jest w ogóle czas na bycie ojcem? Otóż 75,7 % ankietowanych uważa, że w XXI wieku mimo wszystko jest czas na bycie ojcem. Argumentację w tym zakresie stanowiły odpowiedzi: jeżeli kocha się dzieci tak jak ja to czas znajdzie się zawsze, tak na prawdę tylko dzieci po nas zostaną, dla rodziny zawsze powinno się znaleźć czas, nie należy koncentrować się na karierze, każdy czas jest dobry na założenie rodziny, posiadanie potomstwa uważam za priorytet w życiu.
W ostatnim już pytaniu, ankietowani odpowiadali na pytanie dotyczące negatywnych aspektów bycia ojcem. Odpowiedzi były różne mianowicie, dla 31 osób bycie ojcem to dodatkowe obowiązki, natomiast 26 mężczyzn uważa, iż posiadanie dzieci wiąże się z ograniczonym życiem towarzyskim, 23 ankietowanych przerażają nieprzespane noce, zaś 21 z nich podkreśla, że jest to brak czasu dla siebie, inni w liczbie 13 osób bycie ojcem wiążą z za dużym wydatkiem finansowym, 7 mężczyzn boi się odrzucenia ze strony swojej partnerki życiowej. Niestety tylko dla 4 ankietowanych bycie ojcem nie ma żadnych negatywnych aspektów. Przeprowadzone badania pozwoliły na wyciągnięcie kilku ogólnych wniosków. Badani studenci posiadają już określoną wiedzę i poglądy dotyczące ojcostwa. Większość respondentów ojcostwo kojarzą z „czymś” pozytywnym jak np. przekazaniem życia nowej osobie, wychowywaniem dziecka, posiadaniem rodziny, autorytetem, miłością bądź troską o swoje pociechy i ich przyszłość. Oczywiście pośród większości znajduje się także mniejszość, która twierdzi, iż bycie ojcem wiąże się z: nieszczęściem, wpadką, nieprzespanymi nocami czy też końcem błogiej wolności.
Pośród grupy badanych 81,4% osób pochodziło z rodziny pełnej, a co za tym idzie w większości twierdzą, iż w ich życiu ojciec odegrał ważną rolę oraz wyrażają chęć zostania ojcem w przyszłości. 18,6% respondentów natomiast pochodzi z rodzin niepełnych, czasowo niepełnych bądź rozbitych, lecz ciekawą rzeczą jest to, że one także, wyrażają chęć bycia ojcem przyszłości, pomimo faktu, iż znaczna część tych osób w pytaniu: czy ojciec w Twoim życiu odegrał lub odgrywa ważną rolę? Zaznaczyła odpowiedź nie lub nie wiem. Niezwykle optymistyczny wydaje się fakt, że mężczyźni, w wieku od 18 do 26 lat, którzy nie posiadają jeszcze dzieci są świadomi tego, że trzeba wspomagać wychowanie chłopców do ojcostwa głównie poprzez uczenie ich odpowiedzialności i opiekuńczości, a za najlepszy sposób by tego dokonać uważają świadectwo własnych rodziców i doświadczenia wyniesione z domu oraz zasięganie porad od osób, które rodzicami już zostały.
Współczesność niesie ze sobą wiele zagrożeń dla instytucji ojcostwa, czego przejawem jest choćby to, że coraz trudniej zdecydować się na ojcostwo, a jeszcze trudniej jest być ojcem. Te sytuacje uwarunkowanie mają w ciągle pogarszających się warunkach ekonomiczno-materialnych całego społeczeństwa. Zasadnym zatem było przeprowadzenie badań dotyczących bojaźni przed ojcostwem w grupie studentów, którzy są na starcie swojego dorosłego życia i jak widać mają wiele obaw związanych z posiadaniem potomstwa. Największym problemem dla nich jak łatwo stwierdzić jest niepewna przyszłość, która nie rysuje zbyt wiele perspektyw rozwoju dla młodych ludzi, co w konsekwencji rzutować może destrukcyjnie na liczbę urodzeń dzieci. Przeprowadzone badania utwierdzają nas zatem w tezie mówiącej, że największym wrogiem w dążeniu do ojcostwa mogą okazać się niesprzyjające warunki materialne. Na szczęście w społeczeństwie panuje też opinia, że bycie ojcem uzależnione jest od samej chęci posiadania potomstwa, gdyż właśnie to poczucie przekazania życia powinno być priorytetem dla rodziców. Biorąc więc pod uwagę takie podejście do ojcostwa należy powiedzieć, że ojciec owszem powinien dla własnej samorealizacji pracować, gdyż jest to konieczne dla funkcjonowania jego bliskich, jednakże praca nie powinna negatywnie odbijać się na jego obowiązkach względem swojej rodziny.
Reasumując, należy zatem dosadnie stwierdzić, że darem jakim jest możliwość przekazania życia innej osobie należy się cieszyć i chcieć z niego korzystać. W dążeniu do określonych celów jakie sobie stawiamy, a w tym wypadku stawiają sobie młodzi mężczyźni, trzeba mieć upór, gdyż tylko dzięki niemu będzie możliwe spełnienie się w tak odpowiedzialnej roli, jaką jest bycie ojcem. Oczywistym jest to, że na drodze życia zawsze stają przeciwności losu, jednak chęci i pragnienie posiadania potomstwa nie powinno się poddawać tym czynnikom. Ponadto dążenie do przekazania życia, a następnie, gdy już się to stanie, przekazywanie swoich doświadczeń własnemu dziecku wyzwala w danym człowieku pozytywne emocje, które kształtują jego osobowość i wpływają na zapał do dalszego doskonalenia się. Doskonalenie to powinno dążyć do budowania autorytetu rodzica względem dziecka tak, aby czuło się ono bezpieczne i czerpało dobre wzorce na przyszłość. Zatem prawidłowo funkcjonujący autorytet zarówno matki jak i ojca jest fundamentem wychowania.
N. K.