Widzimy te podziały, te problemy. Te próby budowania Polski na przemocy słownej, na kłamstwie, na pomówieniach. Nawet teraz, kiedy przeżywamy tragedię w Krakowie. I widzimy przy tym jaka jest sytuacja demograficzna. Bardzo zła. A są takie siły w Polsce, które  na przekór temu, ciągle na nowo podburzają Sejm, inicjatywy ustawodawcze na rzecz co jakiś czas. Bo to jest wolność według nich. Ale może być też zaskoczenie przynoszące radość, bo przychodzi coś, czego się nie spodziewali. I tak trzeba pewno interpretować nieco żartobliwe powiedzenie Józefa Piłsudskiego. „Bo ni z tego, ni z owego mamy Polskę na pierwszego”. Inna wersja mamy Polskę na jedenastego. Z tych słów wynika jedno. Trzeba było czuwać nad Polską. Trzeba było czuwać nad jej przyszłością. Bo miało przecież, było przekonanie zdecydowanej większości narodu, przyjść dzień jej zmartwychwstania. Cały wiek XIX i początek XX było oczekiwanie na cud, na cud Polski zmartwychwstałej. I to czuwanie przyjmowało różne kształty, powstań narodowych. Tragicznie kończących się niestety. Ale to czuwanie było także czymś, do czego wzywała nas Matka Najświętsza. Miało to miejsce w Gietrzwałdzie podczas objawień Matki Bożej wobec trzynastoletniej Justyny Szafryńskiej i dwunastoletniej Barbary Samulowskiej. Te objawienia trwały do 27 czerwca do 16 września 1877 roku. W przyszłym roku będzie 150. rocznica tych objawień, podczas których Matka Boża poprzez te dzieci, przez te dziewczynki, gdzieś na krańcach dawnej Polski, na Warmii, wzywała do odmawiania przez Polaków różańca, do pokuty, do nawrócenia, do zachowania trzeźwości, w obliczu ówczesnej polityki  państw zaborczych zmierzającej do tego, żeby Polaków upijać.

Więc było takie przesłanie do czuwania mające charakter bardzo, bardzo głęboko duchowy. Ale patrzymy na to, co się działo w różnych częściach zaborów, to zdajemy sobie sprawę, że wcale to czuwanie nie przychodziło łatwo. Przeciwnie. Jakże pod tym względem, by nie powiedzieć wręcz pesymistyczne, są przesłania, które znajdziemy w dwóch dramatach Stanisława Wyspiańskiego, pisanych właśnie na początku XX wieku. Dramat pisany w 1900 roku, a wystawiony na scenie narodowej w roku 1901. Akcja dramatu kończy się chocholim śpiewem i tańcem, wyrazem symbolicznym uśpieniem zatracenia swojej godności, utraty szans na walkę, na wspomaganie. Ten chocholi taniec kończy się całkowitym uśpieniem narodu i pogrążeniem go w martwym letargu. Kończy się, kiedy pojawiają się jakże tragiczne słowa skierowane do Jaśka: „miałeś chamie złoty róg, a ostał ci się jego sznur”. W roku 1902 Wyspiański pisze kolejny dramat „Wyzwolenie”, wystawiony rok później w 1903 roku, gdzie stwarza bolesną prawdę, że żaden stan polski ówczesnej, przynajmniej w Galicji, nie jest gotowy do walki, ani arystokracja ani ziemiaństwo, ani inteligencja ani warstwy wykształcone, ani też duchowieństwo, ani chłopi czy robotnicy. Jedno tylko światełko nadziei rozbłyskuje w tym dramacie, modlitwa Konrada w noc Bożego Narodzenia, gdzie Konrad mówi, ta noc jest dla nas święta. „Niech idą w zapomnienia niewoli gnuśne pęta. Daj nam poczucie siły i Polskę daj nam żywą, by słowa się spełniły nad ziemią tą szczęśliwą. Jest tyle sił w narodzie. Jest tyle mnogo ludzi; Niechże w nie duch twój wstąpi i śpiące niech pobudzi. Niech się królestwo stanie, nie krzyża, lecz zbawienia. O daj nam, Jezu Panie, twą Polskę objawienia”. I właśnie wtedy, w tym czasie powstają w tej dawnej Galicji organizacje paramilitarne. Przedtem już było Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, a teraz w 1910 roku polskie drużyny strzeleckie, przygotowując e przyszłych legionistów Piłsudskiego. Jej członkowie podchodzili ze wszystkich warstw społecznych. To była młodzież szkolna, robotnicy, studenci, chłopi, ziemiaństwo, mieszczaństwo. Mimo różnych środowisk łączyło ich jedno. Przygotowywali się do walki o Polskę. Ale trzonem części tych związków strzeleckich była przede wszystkich młodzież akademicka i uczniowie, i dlatego później te regiony polskie były nazywane najbardziej inteligentną armią świata. Bo takie było pochodzenie tych młodych ludzi, którzy chcieli walczyć, którzy zerwali z duchem uśpienia i poczuciem niemocy. Ta było w Galicji.

Natomiast w zaborze pruskim podjęto walkę o polskość w  szkołach ówczesnych pruskich na lekcjach religii. Dotychczas bowiem lekcje religii odbywały się w języku polskim. I oto 20 maja 1901 roku niemiecki nauczyciel w katolickiej szkole ludowej we Wrześni wymierzył chłostę 14. dzieciom polskim, które nie chciały odpowiadać po niemiecku na lekcjach religii. Pojawiły się kary chłosty, pojawiły się kary pieniężne dla rodziców. Ale ten buny zaczął się we Wrześni. Zaczął się rozszerzać na cały zabór pruski. I kiedy doszło do największych zmagań o polskość, nauczania religii po polsku i modlitwy po polsku, w latach 1906-1907, to w protestach tych brało udział 75 tysięcy polskich dzieci, w Wielkopolsce na terenie Pomorza Gdańskiego oraz Śląska. Działo się to na terenie 800 szkół. I znowu represje, bicia, kary więzienia dla rodziców. Ale sukces moralny był ogromny. Bo z tych właśnie dzieci, jak dorosły, powstały oddziały powstańców wielkopolskich, którzy walczyli o polskość Wielkopolski, a potem wspomagali i powstańców śląskich i także udali się by nieść pomoc lwowskim orlętom. Tu była także historii mojego wujka, który szedł aż do Kijowa z Piłsudskim. Zmaganie się o polskiego ducha poprzez modlitwę odmawianą po polsku.

I na koniec zmagania w zaborze rosyjskim. Słynna rewolucja w 1905 roku, która objęła takie miejscowości jak: Warszawa, Łódź, Zagłębie Dąbrowskie, Lubelszczyznę. I car musiał ustąpić, przynajmniej częściowo poprzez możliwość zakładania polskich szkół prywatnych tworzących polską macierz szkolną. Car ustąpił poprzez zniesienie cenzury i ograniczenie ucisku religijnego, zwłaszcza, gdy chodzi o katolików. Budziła się polska świadomość, aż doszło do dnia 11 listopada. To data umowna, gdy chodzi o powstanie niepodległej Rzeczypospolitej. Bo w różnych częściach dawnych zaborów już przed 11 listopada tworzyły się nowe struktury niepodległej Polski. W Krakowie już 13 października powstała Republika Zakopiańska. W Krakowie już pod koniec października powstała tak zwana komisja likwidacyjna. W Lublinie w nocy z 6 na 7 listopada powstał tymczasowy rząd Republiki Polskiej pod przewodnictwem Ignacego Daszyńskiego. W Ostrowie Wielkopolskim 10 listopada powstała Republika Ostrowska. Zdecydowano się na 11 listopada, bo połączono  tę chwilę z wybuchem niepodległej, zmartwychwstania Polski, z podpisem rozejmu pomiędzy Cesarstwem Pruskim a państwami Ententy w wagonie kolejowym Compiègne. I właśnie 11 listopada Józef Piłsudski z rąk Rady Regencyjnej Królestwa Polskiego otrzymał władzę naczelną nad Wojskiem Polskim, nad całym rządem polskim. Ale niewątpliwie symboliczną też datą w nowej Polsce po 123 latach niewoli była notyfikacja o powstaniu Polski nadanej z przejętej od Niemców radiostacji „WAR”, znajdującej się na terenie Cytadeli Warszawskiej, a która przeszła do Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Francji, Włoch, Japonii oraz innych rządów jako grono wojujących i neutralnych, notyfikację, że Polska jest wolna. To był pierwszy krok dyplomatyczny niepodległej Rzeczypospolitej nieistniejącej na mapach politycznych Europy.

Treść tego dokumentu brzmi następująco: „Jako Wódz Naczelny Armii Polskiej pragnę notyfikować rządom i narodom wojującym i neutralnym istnienie Państwa Polskiego Niepodległego, obejmującego wszystkie ziemie zjednoczonej Polski. Sytuacja polityczna w Polsce i jarzmo okupacji nie pozwoliły dotychczas narodowi polskiemu wypowiedzieć się swobodnie o swym losie. Dzięki zmianom, które nastąpiły w skutek świetnych zwycięstw armii sprzymierzonych – wznowienie niepodległości i suwerenności Polski staje się faktem dokonanym”. Państwo polskie powstaje z woli całego narodu i opiera się na podstawach demokratycznych. Rząd Polski zastąpi panowanie przemocy, która przez sto czterdzieści lat ciążyła nad losami Polski – przez ustrój zbudowany na porządku i sprawiedliwości. Opierając się na Armii Polskiej pod moją komendą, mam nadzieję, że odtąd żadna armia obca nie wkroczy do Polski, nim nie wyrazimy w tej sprawie formalnej woli naszej. Jestem przekonany, że potężne demokracje Zachodu udzielą swej pomocy i braterskiego poparcia Polskiej Rzeczypospolitej Odrodzonej i Niepodległej”. Warszawa, 16 listopada 1918 roku. Po tylu latach, po tylu dziesięcioleciach głos Niepodległej Polski. Musiało to budzić ogromne zdziwienie na cały świat. Musiało to budzić niezwykły entuzjazm wśród Polaków. Entuzjazm, który wyraził między innymi Jędrzej Moraczewski, znany ówczesny działacz polityczny z rządu. Pisał: „Niepodobna oddać tego upojenia, tego szału radości, jaki ludność polską w tym momencie ogarnął. Po 123 latach prysły kordony. Nie ma „ich”. Wolność! Niepodległość! Zjednoczenie! Własne państwo! Na zawsze! Będzie dobrze. Wszystko będzie, bo jesteśmy wolni od pijawek, złodziei, rabusiów, od czapki z bączkiem, będziemy sami sobą rządzili.

 Cztery pokolenia nadaremno na tę chwilę czekały, piąte doczekało”. Powstała Polska ale bez granic. Te granice trzeba było dopiero określać zbrojnym czynem, poprzez Powstanie Wielkopolskie, Powstanie Śląskie, wojnę bolszewicką. Jeszcze było wiele zmagań. Jeszcze było bardzo dużo polskiej przelanej krwi. W 1932 roku w Poznaniu poświęcono wspaniały monument Serca Jezusowego, pomnik wdzięczności, zwany także pomnikiem Najświętszego Serca Pana Jezusa lub pomnikiem Chrystusa Króla. Na szczycie tego wielkiego prawdziwie monumentalnego pomnika napis: „SACRATISSIMO CORDI – POLONIA RESTITUTA” – Najświętszemu Sercu Polska odrodzona. Pomnik niepodległości, a jednocześnie pomnik wdzięczności Bogu  za to, że doprowadził do tego, co wydawało się dla tylu pokoleń Polaków niemożliwe do zrealizowania. Centralnym punktem tego pomnika była postać Chrystusa. Monumentalna także. Mająca 5 metrów wysokości, ze złotym sercem z prawdziwego złota, na które składali się Polacy z wszystkich części ówczesnej Rzeczypospolitej. Poświęcony 30 października 1932 roku przez kardynała Prymasa Polski Augusta Hlonda. Trudno się było dziwić temu, że kiedy Niemcy w 1939 roku, 7 lat później wkroczyli do Poznania, jednym z pierwszych aktów było wysadzenie tego pomnika w powietrze. Szukano Polaków, którzy będą to chcieli zrobić. Nie znaleziono nikogo. W tym dziele zniszczenia brał udział Eckhardt Greiser - syn Arthura – niemieckiego namiestnika Rzeszy i gauleitera NSDAP w okupowanym kraju. Polacy przyjęli to jako szczególny znak. W kilka dni później syn ten zginął w wypadku.

Polacy zdawali sobie sprawę, że Polska powstała, dzięki temu, że czuwała. Ale także, że Pan Bóg dał tę chwilę szczególną, którą On je właściwie wspólnym wysiłkiem, mimo wczesnych wielkich podziałów, ale wspólnym wysiłkiem wykuli. Prosimy, Moi Drodzy, do dzisiejszej przypowieści o pannach rozsądnych i o pannach, którym rozsądku zabrakło. Tym rozsądnym musiało zależeć na tym, aby się spotkać z oblubieńcem. Więc przygotowywały się na to. Wzięły ze sobą nie tylko same lampki oliwne i oliwę, ale także dodatkowe naczynia z oliwą, bo może pan przyjdzie później, i że trzeba będzie czekać i czuwać. Te nieroztropne kierowały się logiką: jakoś to będzie. I skończyły tak, jak skończyły. Na Polsce musi nam wszystkim zależeć. I nie może być myślenia na kształt, jakoś to będzie. Jakżeś głębokie i mądre są słowa, które znajdujemy w poemacie kardynała Karola Wojtyły z 1974 roku noszącym tytuł „Myśląc Ojczyzna”. Z wielu wątków, która się tam znajdują, przytoczę dwa: pierwszy mówiący o tym, jak sam osobiście kardynał przeżywał swoje związanie z ojczyzną. „Z niej się wyłaniam, kiedy myślę ojczyzna – by zamknąć ją w sobie jak skarb. Pytam wciąż, jak go pomnożyć, jak poszerzyć tę przestrzeń, którą wypełnia”, a potem upomnienie i wskazanie jednocześnie. Wolność stale trzeba zdobywać. Nie można tylko posiadać. Przychodzi jak dar. Utrzymuje się poprzez zmaganie. Dar i zmaganie wpisują się w karty ukryte, a przecież jawne. Całym sobą płacisz za wolność, więc tą wolnością nazywaj co możesz, płacąc ciągle na nowo by siebie posiadać. Tą zapłatą. Chodzi mi o historię i dotykam jej pewną. Rok 1974. Ci, którzy pamiętają tamten czas.

To była epoka zachwytu nad Gierkiem i jego wersją zachwytu nad blokami z betonu i maluchy, i Coca Colą, która też musiała być imperialistycznym napojem. Ale kardynał wiedział, że tylko  powierzchnia zniewolenia, która coraz bardziej przybierała wyrafinowane formy. Całym sobą płacisz za wolność. Więc tą wolnością nazywaj, że możesz płacąc ciągle na nowo, siebie posiadać. Siebie, jako człowieka wolnego. Ale za to trzeba płacić, także dzisiaj. Tyle lat po uzyskaniu suwerenności, po złamaniu komunistycznych pętów, widzimy te problemy, te podsiały, te próby budowania Polski na przemocy słownej, na kłamstwie, na pomówieniach, nawet teraz, gdy przeżywamy tragedię w Krakowie. I widzimy przy tym, jaka jest sytuacja demograficzna. Bardzo zła. A są siły w Polsce, które naprzeciw temu ciągle na nowo podejmują w Sejmie inicjatywy ustawodawcze na rzecz aborcji i eutanazji. Bo to jest wolność według nich. Staje przed nami konieczność ciągle na nowo budowania autentycznych fundamentów wolnej i w pełni suwerennej Rzeczypospolitej. Nie bez powodu pierwsza pielgrzymka na polska ziemię Jana Pawła II do Polski już wolnej od pęt komunizmu w 1979 roku, odbywała się szlakiem, każda stacja tej pielgrzymki była związana z rozważaniami kolejnych przykazań składających się dekalogu. Już wtedy pojawiały się publikacje, że papież może być dobry do walki z komunizmem, ale nie znał się na demokracji. Bo demokracja to „róbta co chceta”. A on mówił o fundamentach moralnych na których trzeba budować silną, prawdziwie suwerenna Polskę. Nie chciano słyszeć tego, co opublikował miesiąc wcześniej, przed przybyciem do Polski w encyklice „Centesimus annus”. Demokracja bez wartości łatwo się przemienia w jawny lub zakamuflowany totalitaryzm. Jak nie ma wartości, to otwiera się droga do totalitaryzmu. Troska o Polskę, to także troską o prawdę o niej. Troska o to, aby nauczano tak jak trzeba, i tyle ile trzeba, historii, polskiego, geografii. A nie ciągle redukowano to do minimum, które może by było zaakceptowane przez państwa zaborcze. Dzisiaj jest to nie do zaakceptowania. Uczyć się i przekazywać, to co najświętsze w naszych rodzinach, z pokolenia na pokolenie. Uczyć tego i pokazywać czym jest dla mnie Polska. I o tę Polskę się modlić. Bo tak jak ona stała 108 lat temu, z czuwaniem, ale i z Bożej łaski, tak samo może ostać się i ocalić dzisiaj z czuwaniem wszystkich. Wszędzie, gdzie są Polacy i gdzie bije polskie serce. Wszędzie tam, gdzie ci Polacy stoją na apelu przed naszą Matką i Królową i powtarzają: Jestem, czuwam.

Homilia Abpa Marka Jędraszewskiego w dniu 11 listopada 2026 roku.