• 20180306_114307.jpg
  • 20180506_202237.jpg
  • 20180507_184304.jpg
  • 20180508_113817.jpg
  • 20180508_140322.jpg
  • 20180509_151605.jpg
  • 20180510_092047.jpg
  • img_1167.jpg


Prof. dr hab. Piotr Paweł Gach

 

ROLA SZKOLNICTWA KATOLICKIEGO

W DZIEJACH KULTURY EUROPEJSKIEJ

 

Od początku chrześcijaństwa nauczanie prawd wiary i edukacja dzieci należały do podstawowych obowiązków gminy i rodziny chrześcijańskiej. Nauczanie prawd wiary początkowo kierowane było do dorosłych, a wychowanie dzieci pozostawało sprawą domu rodzinnego. Pierwszymi szkołami chrześcijaństwa były tzw. szkoły katechetyczne dla dorosłych, które pojawiły się w II i III wieku po Chrystusie we wschodniej części Cesarstwa. Przeważnie łączono wówczas nauczanie Pisma św. z retoryką i filozofią moralną. W IV wieku nastąpiło pojednanie chrześcijaństwa z kulturą antyczną.  Władcy Cesarstwa uznali religię chrześcijańską za czynnik jednoczący wieloetniczne ludy państwa. W 313 r. ukazał się edykt mediolański, tzw. tolerancyjny, nadający chrześcijaństwu równy status z innymi religiami w państwie. Edyktem konstantynopolitańskim z 392 r. chrześcijaństwo otrzymało status religii państwowej. Fakty te wpłynęły na podjęcie przez chrześcijan pracy i kształcenia się w instytucjach państwowych.

Rodzaje szkół w średniowieczu

W okresie średniowiecza: od VI do XV wieku nastąpił rozwój ilościowy i jakościowy szkolnictwa, kształtującego się w zależności od potrzeb jego organizatorów i ilości nauczycieli. Powstawały zatem szkoły typu zakonnego (wewnętrzne dla kandydatów na zakonników, zewnętrzne dla świeckich), parafialne (miejskie i wiejskie). Ponadto organizowano szkoły kolegiackie (przy większych kościołach miejskich) i katedralne (zajmujące się kształceniem duchowieństwa dla danej diecezji). Wzorem Karola Wielkiego (768-814), przy pomocy zakonów mniszych powstawały szkoły pałacowe dla rodzin królewskich i książęcych, dla dworzan, również dla kobiet[1].

Szkoły parafialne, kolegiackie, katedralne i zakonne rozwinęły się również w Polsce. Po przyjęciu chrztu przez Mieszka w 966 roku powstały struktury kościelne: diecezjalno-parafialne i zakonno-klasztorne. Na osnowie tych struktur kształtowało się w Polsce szkolnictwo wzorowane na Europie zachodniej. Najliczniej powstawały szkoły parafialne, początkowo w miastach, zwłaszcza jako rezultat realizacji uchwał Soboru Laterańskiego IV z 1215 r. W latach 1215-1364 istniało w Polsce 13 szkół katedralnych i 14 przy kolegiatach. Pod koniec XV wieku funkcjonowało 17 jednych, a 30 drugich. W tym samym czasie rozwinęła się sieć parafialna obejmując wiele obszarów wiejskich, a wraz z nią przybywało szkół parafialnych[2]. Trudno jest obecnie podać dokładną ich liczbę w całym państwie.

We wszystkich szkołach parafialnych i kolegiackich w okresie średniowiecza nauczano podstaw katechizmowych, łaciny, śpiewu liturgicznego, wdrażano do praktyk religijnych. W większych miastach szkoły kolegiackie obejmowały program trivium, a rzadziej quadrivium. Należy wyjaśnić, że starożytny zakres 7 sztuk wyzwolonych dostosowano do potrzeb Kościoła i realizowano go w dwu cyklach: trivium (gramatyka, retoryka, dialektyka) i quadrivium (arytmetyka, geometria, astronomia, muzyka). Najbardziej oryginalną instytucją średniowiecza stały się uniwersytety, których rozwój przypada na XII – XV w. Powstawały one w bardzo rozmaity sposób i w wyniku długotrwałego procesu: 1/ Tworzyły się w wyniku grupowania się młodzieży (scholarów) wokół profesorów prawa i medycyny (Bolonia, Montpellier), 2/ jako fundacje władców świeckich i duchownych (Praga, Kraków), 3/ z przekształcenia wewnętrznych szkół zakonnych, w których toczyły się dyskusje filozoficzne i teologiczne. Scholastyczny ideał wychowawczy znalazł najpełniejszy wyraz w średniowiecznej koncepcji uniwersytetu. Okres rozwoju uniwersytetów określany jest przez badaczy jako złota epoka kultury średniowiecznej, rozumianej i widzianej jako udoskonalanie człowieka. Ta kultura składała się z ideałów życia, wysiłków zmierzających do udoskonaleniu osoby oraz uważa była jako środek zbliżania się do Boga[3].

W każdym uniwersytecie kształcenie odbywało się na dwu poziomach i w obrębie czterech wydziałów (fakultetów). Na poziomie niższym (wydział artium) odbywało się kształcenie przygotowawcze, ogólne w zakresie 7 sztuk wyzwolonych i filozofii. Na poziomie wyższym odbywano studia w zakresie prawa kościelnego i świeckiego (rzymskiego), medycyny i teologii. Najwięcej studentów studiowało na wydziale sztuk wyzwolonych, a najbardziej znaczącym był wydział teologiczny. Można było zostać i nauczyć się zawodu nazywanego Magister. W tym celu należało otrzymać licentia docendi podczas określonych studiów na wspomnianych wydziałach, zdać egzamin przed komisją złożoną z profesorów oraz przygotować pod kierunkiem jednego z profesorów praktyczne nauczanie.

Metoda nauczania obejmowała dwa zasadnicze elementy: wykład (lectio) i dyskusję (disputatio). Wykład składał się z lektury, bliższego określenia tematu (postawienie problemu) i komentarza tekstu ważnego autora (np. z dzieła Cycerona na Wydziale Sztuk Wyzwolonych). Metoda zwaną dyskusją (disputa) sprzyjała zrozumieniu sedna problemu i prowadziła do rozwinięcia postawy krytycznej wobec rzeczywistości[4]. Można też spotkać się z oceną, że wspomniane metody nauczania oparte były na werbalizmie i nauczaniu pamięciowym.

Łacina stała się językiem wykładowym, a tomizm podstawą filozoficzną. W całej Europie w 1500 roku funkcjonowały 82 uniwersytety[5]. Przyczyniły się one do rozwoju jednolitości kultury umysłowej Europy. Podniosły poziom umysłowy lekarzy, prawników, duchowieństwa, a także wpłynęły na wzrost poziomu nauczania w szkołach katedralnych, kolegiackich i parafialnych. W tym też okresie ukształtowały się: stopnie naukowe (doktor, magister, bakalarz, licencjat), wytworzył się obyczaj i ceremoniał uniwersytecki, strój (togi), zabawy studenckie (juwenalia), a praktycznego kształtu nabrała autonomia prawna uczelni[6].

Kolegium

Instytucja kolegium przechodziła rozmaite przekształcenia w zakresie organizacji, statusu prawnego i programów dydaktyczno-naukowych. W średniowieczu występowały kolegia świeckie i kościelne związane z uniwersytetami. W skład kolegium wchodziły zabudowania mieszkalno-dydaktyczne użytkowane przez studentów i profesorów. Pierwsze kolegium założył w 1257 w Paryżu Robert de Sorbon jako rezydencję dla studentów fakultetu teologicznego (dało ono nazwę uniwersytetowi paryskiemu). W późniejszym okresie tego typu instytucje zakładały dla swoich kleryków i seminarzystów zakony: franciszkanów, dominikanów, benedyktynów i augustianów.  We Francji w ciągu XIII w. założono  20 kolegiów, w XIV w. 54 i w XV 12 kolegiów. Również w Anglii powstały kolegia jako internaty dla młodzieży studiującej. Założyli je w Oxfordzie: dominikanie w 1220 r., franciszkanie w 1224 r. Ponadto w Anglii powstały w XIII w. 4 inne kolegia, w XIV 12 i w XV 9. Proces przyznawania kolegiom praw i zadań zastrzeżonych dotąd dla uniwersytetów rozpoczął się z chwilą utworzenia w 1250 Merton College przez Waltera de Merton. Bp Wiliam Wykeham fundował w 1379 r. w Winchester pierwsze kolegium poza kompleksem uniwersyteckim. Studenci otrzymywali w nim przygotowanie przed pójściem na studia do New College w Oxfordzie. W ten sposób zapoczątkowano proces zakładania kolegiów geograficznie i prawnie niezależnych od uniwersytetów. Do połowy XIV w. dokonała się zatem ewolucja wiodąca od internatu uniwersyteckiego do instytucji dydaktycznej. 

W Europie powstawały kolegia według modelu francuskiego, tradycyjnie związanego ze strukturą uniwersytetów. W Italii w XIII w. powstało 1 kolegium, w XIV 10 i w XV 5 na uniwersytetach w Bolonii, Padwie, Pawii, Rzymie. W Hiszpanii 2 kolegia powstały w XIV w Uniwersytetach w Alcala i w Salamance. W Niemczech powstało 9 k. w XIV w. i 7 w XV na uniwersytetach w Kolonii, Monachium, Tybindze[7].  

Kolegia stały się w średniowieczu ośrodkami dóbr lennych, sprawowały jurysdykcję w swojej dzielnicy (dzielnica Sorbony stała się jedną z jurydyk paryskich), w ich obrębie dokonała się arystokratyzacja uniwersytetów i nawiązywanie ścisłych związków profesorów uniwersyteckich z rodzinami wysokich urzędników państwowych. W ten sposób urosły do rangi znaczącej siły ekonomicznej o określonej strukturze hierarchicznej, insygniach władzy, godle i pieczęci. Już pod koniec XIII w. profesorowie i absolwenci uniwersytetów zajmowali wysokie stanowiska państwowe i kościelne. Również miasta czerpały korzyści ekonomiczne z obecności profesorów i studentów, opierały na nich swój prestiż, rekrutowały spośród nich swoich doradców i urzędników[8].

Ubodzy studenci mieszkający w kolegiach zajmowali się odpłatnie kopiowaniem książek, które sprzedawali księgarzom. W ten sposób książka rękopiśmienna będąc wytworem kultury, stała się przedmiotem handlu. Pierwszą drukarnię w uniwersytecie paryskim założono w 1470 r. W większych miastach istniało nawet po kilka drukarń produkujących książki na potrzeby profesorów i studentów.

Kolegia amerykańskie zakładano w XVII-XVIII wieku według angielskich modeli uniwersyteckich Oxford i Cambridge  z zachowaniem instytucjonalnej niezależności i z uwzględnieniem prawa nadawania stopni naukowych. Harvard College (zał.1636) był wzorowany na angielskim Emmanuel College w Cambridge, gdzie wykształciło się wielu współfundatorów i wykładowców, którzy gwarantowali pierwsze przyznane tam stopnie naukowe w 1642 r. Wiliam i Mary College (1693) w Wiliamsburgu był wzorowany na Queen’s College w Oxfordzie i przyznał pierwsze stopnie w 1700 r. Yale College (1701) w New Haven mieścił się w ramach modelu Harvard i nadał pierwsze stopnie w 1702 r. Od założenia College of New Jersey (Princeton 1746), a następnie King’s College (Columbia 1754), College of Rhode Island (Brown 1764), Queen’s College (Rutgers 1766) i Dartmouth College (1769), do 1776 powstało w Ameryce Północnej  9 niezależnych kolegiów przyznających stopnie naukowe. W okresie reorganizacji szkolnictwa wyższego w latach 1870-1890 wszystkie te kolegia scedowały swoje prerogatywy naukowe na rzecz podwyższenia rangi uniwersytetów[9]

Kolegia istniały w Polsce od XVI w. i obejmowały nie tylko zakonny personel nauczający z rektorem na czele (u jezuitów mianowany na 3 lata przez generała zakonu), uczniów, ale również zespół sal dydaktycznych, kościół, dom zakonny, internat zwany konwiktem, salę teatralną, bibliotekę, a w większych ośrodkach również takie instytucje jak: apteka, drukarnia, gabinety naukowo-dydaktyczne, obserwatorium astronomiczne oraz zabudowania gospodarcze o różnorodnym przeznaczeniu, ogrody, warsztaty produkcyjno – usługowe. Niekiedy kolegium funkcjonowało w połączeniu z seminarium duchownym, czy nowicjatem zakonnym, chociaż te ostatnie instytucje miały z reguły oddzielnego zwierzchnika i personel dydaktyczno – wychowawczy[10].

Do zakonów nauczających, które prowadziły kolegia należeli w Polsce: jezuici, pijarzy, teatyni i bazylianie. Pierwsze kolegium jezuitów powstało w Messynie na Sycylii w 1547 r. W 1551 jezuici otworzyli w Rzymie szkołę średnią, humanistyczną i kształcącą w zakresie doktryny chrześcijańskiej tzw. Collegium Romanum, późniejszy Uniwersytet Gregoriański. Pijarzy natomiast prowadzili w Rzymie od 1630 Collegio Nazareno, edukujące przyszłych profesorów, wychowawców i rektorów. Wspomniane kolegia rzymskie stały się modelami dla wszystkich szkół prowadzonych przez te zakony w wielu krajach Europy.

W Polsce pierwsze kolegia jezuitów powstały w Braniewie w 1564 (Collegium Hosianum – założone przez kard. Stanisława Hozjusza, funkcjonowało 1565-1780), w Wilnie 1570 (przekształcone w 1579 bullą Grzgorza III w Akademię), w 1573 w Poznaniu. Pijarzy otwarli pierwsze kolegium w 1642 r. (Warszawa – Collegium Regium fundowane przez króla Władysława IV i w Podolinie na Spiszu działające od 1643), teatyni w 1665 (Lwów – Collegium Armenum, utworzone staraniem Kongregacji Rozkrzewiania Wiary w celu kształcenia ormiańskich katolików, przekształcone w 1709 w Collegium Armenum et Ucrainum, działało w latach 1665-1784 i wykształciło wielu biskupów, kapłanów i misjonarzy tych obrządków, a także Collegium Varsaviense – 1702-1785) oraz kolegia kierowane przez bazylianów  (fundowane na początku XVII w.) dla kształcenia wyznawców Kościoła rusko – katolickiego (unickiego)[11].

Struktura i program dydaktyczny kolegiów

U jezuitów występowały ponadto: kolegia w początkowej fazie rozwoju fundacji – Collegium inchoatum oraz kolegia przeznaczone wyłącznie dla członków tego zakonu – Collegium Nostrorum. W pierwszych latach funkcjonowania zakonu pijarów w Polsce młodzi zakonnicy studiowali teologię w kolegiach morawskich (należących do prowincji niemieckiej), a w XVIII w. uzupełniali swoją wiedzę podejmując 3 letnie studia zagraniczne w Rzymie (w Collegium Nazarenum i Collegium Novum) oraz na uniwersytetach we Florencji, a także we Francji i Austrii. Kolegia pijarskie utworzyły w 1662 samodzielną prowincję polską z której w 1695 r. wyodrębniła się prowincja litewska. Wszystkie kolegia pijarskie w Rzeczypospolitej podlegały zarządom obu tych prowincji.

Na początku XVIII w. istniało w Rzeczypospolitej 57 kolegiów zakonnych, a w r. 1772 (przed I rozbiorem Polski) było ich 103, w których kształciło się ok. 30 000 młodzieży. Jezuici prowadzili 66 kolegiów, pijarzy 27, bazylianie 8 (Buczacz, Hoszcza, Humań, Lubar, Lwów, Łuck, Szarogród, Włodzimierz), teatyni 2 (Warszawa, Lwów). Największe kolegium jezuitów istniały w takich miejscowościach jak: Wilno, Warszawa, Poznań, Kalisz, Lublin, Lwów, Braniewo.

Po kasacie jezuitów w 1773 przekształcone kolegia weszły w skład systemu szkolnego Komisji Edukacji Narodowej. Pijarskie kolegia koronne tworzyły odrębny wydział Komisji Edukacji Narodowej, a na ziemiach litewsko-ruskich przemianowano je w r. 1803 (z wyjątkiem kolegiów jezuickich, nadal działających pod tą nazwą) w szkoły powiatowe i gimnazja oraz wcielono do odpowiednich wydziałów terytorialnych Wileńskiego Okręgu Naukowego. W 1812 car Aleksander I podniósł kolegium połockie jezuitów do rangi akademii nadając jej przywileje i prawa uniwersyteckie. Kolegia jezuickie przetrwały do 1820 na terenie zaboru rosyjskiego (Połock, Mohylew, Mścisław, Orsza, Romanów, Użwałda, Witebsk), a kolegia bazyliańskie do 1831 na tym samym terenie[12].

W ramach polityki germanizacyjnej władze austriackie zlikwidowały: kolegium teatynów we Lwowie (1784) oraz 5 k. pijarskich w zaborze austriackim (w miejscowościach: Lwów, Nowy Sącz, Waręż, Złoczów, Rzeszów) w latach 1782-85, władze pruskie z tych samych przyczyn zamknęły także 5 kolegiów pijarskich w latach 1782-1820 (Góra Kalwaria, Szczuczyn, Łomża, Rawa Mazowiecka, Rydzyna). W 1824 r. pijarzy prowadzili na ziemiach polskich 23 szkoły średnie, bazylianie 15, dominikanie 10, bracia mniejsi franciszkanie 6 (bernardyni 5, reformaci 1), misjonarze 4, kanonicy regularni laterańscy 2, po jednej benedyktyni, karmelici bosi, karmelici trzewiczkowi, franciszkanie konwentualni, trynitarze i bartoszkowie). Najdłużej, bo do 1831r. funkcjonowały kolegia pijarskie w Królestwie Polskim i na tzw. ziemiach zabranych. Wszystkie szkoły w Królestwie Polskim i Cesarstwie Rosyjskim zlikwidowano w wyniku rusyfikacji i nasilonych represji po powstaniu listopadowym[13]. W wyniku kasat przeprowadzonych w XVIII-XIX w. przetrwało do odzyskania niepodległości w 1918 r. tylko jedno kolegium pijarów w Krakowie. Nowe kolegium zbudowali pijarzy w Rakowicach pod Krakowem w latach 1911-13, które istnieje do dzisiaj jako liceum. W okresie międzywojennym pijarzy prowadzili 5 kolegiów w Polsce (Kraków, Rakowice, Lida, Szczucin Lidzki, Lubieszów k. Pińska). Obecnie jezuici posiadają kolegia ze studiami lub nowicjatem w takich miejscowościach jak: Gdynia, Kraków, Stara Wieś, Warszawa.

Na czele kolegium stał rektor mający duże uprawnienia w stosunku do całego personelu i uczniów, a przełożonym konwiktu szlacheckiego (istniejącego w obrębie kolegium) był regens z wiceregensem. Niektóre konwikty szlacheckie kierowane przez jezuitów, zwane też bursami dla młodzieży szlacheckiej, przekształcano w kolegia szlacheckie (Collegium Nobilium). Te które nie uzyskały pełnej samodzielności zachowały tradycyjną nazwę – convictus nobilium. Konwikty i kolegia szlacheckie u jezuitów zajmowały się elitarnym kształceniem przede wszystkim synów szlachty i magnaterii, a częściowo młodzieży mieszczańskiej i chłopskiej (przede wszystkim w Braniewie, Reszlu i Malborku) na przyszłych polityków i urzędników państwowych. W kolegiach pijarskich studiowało więcej młodzieży z warstw uboższych, a przy warszawskim Collegium Regium istniał w XVIII w. tzw. Convictus Civilis, znany bardziej jako Collegium Civile (1758-1780) dla synów niezamożnych mieszczan. Wykładano tam język łaciński, francuski i niemiecki, retorykę, filozofię, teologię, historię, geografię, arytmetykę i geometrię, prawo magdeburskie i chełmińskie, a ponadto uczniowie pobierali płatne lekcje tańca, rysunku, fechtunku i fortyfikacji (możliwości wyboru przedmiotów były uzależnione od profilu danego kolegium). Proces kształcenia trwał 7 lat i uwzględniał podział na 5 klas, w tym dwie 2-letnie[14].

W celu należytej realizacji programów nauczania kolegia zaopatrywano w książki drukowane w drukarniach własnej prowincji zakonnej (usytuowanych przy większych kolegiach), nabywano je również w sąsiednich prowincjach, a także sprowadzano z drukarni obcych (min z drukarni jezuickich z Pragi, Wiednia, Grazu, Tyrnawy, Antwerpii, Frankfurtu i Lipska) oraz z Rzymu. Profesorowie kolegium, pijarzy i jezuici, ogłaszali drukiem rozmaite prace naukowe, opracowywali podręczniki szkolne, kalendarze, mapy do historii i geografii oraz adoptowali publikacje zachodnioeuropejskie. Współtworzyli też i działali w Komisji Edukacji Narodowej, Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych, Towarzystwie Przyjaciół Nauk w Warszawie, pełnili posługi dyplomatyczne, otrzymywali odznaczenia państwowe: Order Orła Białego, medal “Merentibus” od króla S. A. Poniatowskiego, za zasługi dydaktyczno-naukowe, literackie i społeczne[15].

Zarys organizacji kolegiów jezuickich został zawarty w Konstytucjach Towarzystwa Jezusowego, zatwierdzonych w 1588 przez I Kongregację Generalną, a później rozwijanych w specjalnych ordynacjach i kodyfikacjach poświęconym studiom. Programy nauczania zarówno w Collegium Romanum, jak i w innych kolegiach jezuickich oparto na systemie studiów uniwersyteckich w Paryżu, Lovanium i Alcali, skąd wywodzili się pierwsi profesorowie jezuiccy. Opublikowana w Neapolu w 1599 “Ratio atque institutio studiorum Societatis Jesu” określiła na prawie 200 lat organizację szkolną i program nauczania oraz wychowania w kolegiach jezuickich. Proces kształcenia trwał 7 lat i uwzględniał podział na 5 klas (w tym dwie dwuletnie): od dwuletniej infimy do retoryki. Na podstawie przepisów zawartych w Ratio studiorum, jezuici polscy ułożyli rozkład wykładów i zajęć szkolnych (zatwierdzony przez Rzym w 1604 i w 1620 po podziale prowincji polskiej na litewską i polską) i obowiązujący we wszystkich kolegiach w których istniał czteroletni kurs teologii.

W kolegiach jezuickich nauczano takich przedmiotów jak: łacina, greka, poetyka, retoryka, a ponadto kształtowano postawę religijną i moralną, maniery towarzyskie, obyczaje. Dążono do ukształtowania i zrozumienia u wychowanków Christianitas i pietas poprzez treści wykładów, ćwiczeń, praktyki religijne, deklamacje podczas akademii i inscenizacji sztuk teatralnych.

W kolegiach jezuickich w XVII – XVIII kształcono nie tylko młodych jezuitów (kursy 3-4 letnie), ale także kapłanów diecezjalnych i zakonników z różnych wspólnot zakonnych. Prawie przy każdym kolegium jezuickim istniała bursa dla ubogich studentów (internat) w której zamieszkiwali studenci odbywający studia teologiczne w celu otrzymania święceń kapłańskich.

W kolegiach jezuitów i pijarów przygotowanie do przyszłej pracy pedagogicznej odbywało się równolegle z formacją zakonną, a wykształcenie kończyło studium teologii. Kolegia pijarskie rozpoczęły proces odrodzenia narodu w XVIII wieku, który uwidocznił się poprzez działalność ks. Stanisława Konarskiego (1700-1773). Założył on w Warszawie (1740) Collegium Nobilium, które zostało nowocześnie urządzone. Stawiało ono jako cel wychowanie „pobożnego i cnotliwego chrześcijanina” oraz „dobrego obywatela” (zadania kolegium przedstawił ks. S. Konarski w dziele „De viro honesto et bono cive”, 1754). Cele wychowania realizowano poprzez unowocześniony program nauczania. Punktem wyjścia do jego realizacji stało się dobre opanowanie języka ojczystego, następnie sprowadzenie nauczania łaciny do rzędu innych przedmiotów nauczania, uwzględnienie w tym programie takich przedmiotów jak: matematyka, fizyka doświadczalna, przyrodoznawstwo, geografia, historia, języki nowożytne. Program ten przyjęły wszystkie kolegia pijarskie na podstawie Postanowień wizytacji (Ordinationes visitationis  Apostolicae) w tzw. Ustawach szkolnych (1755). Ponadto pijarzy wydali drukiem publiczne mowy uczniów (tzw. popisy), w których wyraźnie powiązano wiedzę szkolną z potrzebami kraju. Program Collegium Nobilium Konarskiego naśladowali jezuici w zakładanych, podobnych kolegiach szlacheckich[16].

Konarski, doceniony już za życia (nagrodzony przez króla Stanisława Poniatowskiego złotym medalem Sapere auso), wypracował system wychowania narodowego dostosowany do kultury oświecenia. Zmierzał on do uformowania młodego pokolenia możnowładców i szlachty na kierowników państwa i do „poprawy moralnej” całego narodu.

Konwikt szlachecki

Konwikt stanowił odrębną jednostkę administracyjną szkoły średniej. Inaczej mówiąc była to część kolegium szlacheckiego i szkoły publicznej dla młodzieży, z reguły kierowana przez  zakon nauczający (jezuici, pijarzy, teatyni, bazylianie), zwana niekiedy bursą. Zasadniczo składała się z internatu, jadalni, biblioteki i zaplecza gospodarczego. Konwikt szlachecki posiadał własnego przełożonego (regensa) i grono pedagogiczne (każda klasa miała swego wychowawcę). Tradycyjna nazwa – convictus nobilium, obejmowała tylko część mieszkalną budynku kolegium szlacheckiego, z którego uczniowie uczęszczali do szkół publicznych na wybrane lekcje, a częściowo uczono ich w samym konwikcie. W ciągu XVIII w. zdarzało się często, że zakony nauczające przekształcały konwikt w kolegium szlacheckie. W szkole tego typu zakony te zajmowały się elitarnym kształceniem przyszłych polityków i urzędników państwowych pochodzących z rodzin szlacheckich i magnackich. Najbardziej renomowane w Rzeczypospolitej kolegia szlacheckie z konwiktami  należały: do jezuitów w Warszawie (1752-1775), do teatynów (Collegium Varsaviense 1737-1783) i do pijarów ( Collegium Regium,  założone w Warszawie przez ks. S. Konarskiego, które w czasie swego istnienia 1740-1831 i od 1807 na Żoliborzu, wykształciło 5916 uczniów. Wielu z nich odegrało znaczącą rolę w życiu społeczno-religijnym i kulturalnym[17].

Kolegia szlacheckie z konwiktami powstawały najpierw przy kolegiach jezuitów we Francji, potem w innych krajach. Nauczanie w tych kolegiach kierowanych przez jezuitów trwało 7-9 lat i obejmowało roczny lub dwuletni kurs retoryki, filozofii oraz przedmiotów dodatkowych, takich jak: języki współczesne, geografia, chronologia, architektura, astronomia i prawo. Ponadto uczniowie brali udział w kursach: jazdy konnej, tańców, muzyki, szermierki, zapaśnictwa, urządzali inscenizacje teatralne, popisy naukowe, występy oratorskie, organizowali własne sejmiki[18]. W szkołach prowadzonych przez bazylianów program obejmował: naukę języka cerkiewno-słowiańskiego, czytanie i komentowanie pism patrystycznych (pism Ojców Kościoła), przełożonych na cerkiewno-słowiański, początki nauk wyzwolonych, zaczynając od infimy, do retoryki włącznie, teologię moralną, kazuistykę, naukę łaciny, obrzędów religijnych i śpiewów cerkiewnych, a także umiejętność prowadzenia dysput religijnych.

Jezuici prowadzili kolegia szlacheckie z konwiktami: w Wilnie (1751-1773), Warszawie (1752-1773), Poznaniu (1755-1773), Lwowie (1749-1773), Lublinie (1755-1773), Ostrogu (1751-1773) oraz konwikty sz. w Połocku (1780-1820), Petersburgu (1802-1815), Romanowie (1814-1820) oraz we Lwowie (1842-1848). Bazylianie mieli konwikty przy własnych monasterach, kolegiach i seminariach w takich miejscowościach jak: Wilno (do 1839), Połock (1668-1834), Lwów (św. Jerzy 1754-1817), Hoszcza (1754-1830), Włodzimierz (1754-1831), Żyrowice (1709-1839), Berezwecz (1773-1834), Buczacz (1712-), Humań (1766-1833), Kaniów 1781-1833), Lubar (1748-1833), Szarogród (1754-1794), Malejowice (1739-1810), Tołoczyn (1779-1831), Brześć Litewski (1797-1830)[19].

Rektor kolegium szlacheckiego był u jezuitów mianowany, a u pijarów wybierany na 3 lata. Funkcje jego zastępcy spełniał prorektor, a bezpośredniego przełożonego i wychowawcy studentów sprawował ojciec duchowny, zwany też magistrem studentów lub prefektem. Ponadto kolegium posiadało: kaznodzieję, spowiednika, bibliotekarza, ekonoma, a w większych domach: aptekarza, infirmierza, prefekta drukarni.

Ok. 30 jezuitów wydalonych w 1762 z Francji nauczało język francuski w kolegiach szlacheckich na terenie Rzeczypospolitej. Sprawowali oni także funkcje prefektów studentów w niektórych kolegiach szlacheckich.

Europejskie uniwersytety w XIX wieku

Przemiany społeczno- gospodarcze, rozwój nauk i potrzeby państwowe spowodowały rozwój w XIX w. uniwersytetów i powstawanie nowego typu szkół wyższych technicznych – politechnik i szkół zawodowych. Biorąc pod uwagę organizację i funkcje uniwersytetów, to w omawianym okresie daje się wyróżnić wśród nich kilka rodzajów: francuski, niemiecki, angielski, katolicki.

Uniwersytety typu francuskiego wzięły początek w reformach napoleońskich przeprowadzonych w tym kraju w latach 1794-1806. Uniwersytet Cesarski powołany do życia na mocy rozporządzenia Napoleona w 1806 roku w Paryżu, a także inne uczelnie miały charakter wyższej szkoły zawodowej, kształcącej dla państwa urzędników, lekarzy, nauczycieli itd. Do ich zadań, wyznaczonych przez państwo, nie należało prowadzenie badań naukowych. Do tego celu powoływano we Francji specjalne instytuty i placówki badawcze. Uniwersytety stworzone we Francji w każdym departamencie stały się instytucjami państwowymi o charakterze świeckim, mającymi monopol nauczania publicznego na poziomie wyższym. Ponadto miały charakter organizmu korporacyjnego, do którego należeli obowiązkowo jako członkowie wszyscy nauczający. Kierował nią wielki mistrz, który zatrudniał personel na wszystkich stanowiskach, promował studentów, przyznawał dyplomy, wydawał rozporządzenia dotyczące: administracji, nauczania, dyscypliny, obliczał dochody i wydatki. Oprócz Wielkiego Mistrza funkcjonował kanclerz nadzorujący archiwum i pieczęć, który podpisywał akta uniwersyteckie i dyplomy oraz skarbnik, zajmujący się dochodami i wydatkami. Stworzono również Radę Uniwersytetu złożoną z 30 członków która zatwierdzała wszystkie regulaminy i statuty, ustalała budżet dla poszczególnych wydziałów, liceów i kolegiów, wydawała opinie w sprawach dyscyplinarnych, księgowości i ogólnej administracji szkołami. Uniwersytet Cesarski w 1812 r. składał się z 34 akademii. Każda akademia była kierowana przez rektora, mianowanego na pięć lat przez wielkiego mistrza[20]. Uniwersytet w koncepcji napoleońskiej zapewniał stabilność polityczną państwa, a nauczanie zawodowe powierzał zorganizowanemu korpusowi ludzi, którzy realizowali jednolite, zuniformizowane programy. Niektórzy historycy francuscy nazywają ten model uczelni „intelektualnym młynem”[21]. Sytuacja uniwersytetu we Francji uległa zmianie z chwilą uznania wolności nauczania, zawartej w prawie opracowanym przez ministra Falloux, a przyjętym w parlamencie w 15 marca 1850 r.

Ten typ niewielkich uniwersytetów zajmujących się wyłącznie dydaktyką, bez większego wpływu na życie naukowe, nie przyjął się w Europie. Zarzuciła go w II połowie XIX wieku sama Francja, na rzecz typu niemieckiego, który stał się do pewnego stopnia wzorem dla całego świata.

Typ niemiecki uniwersytetów ukształtował się na zasadzie równoczesnego prowadzenia: kształcenia (dydaktyki) w obrębie wszystkich nauk oraz badań naukowych w warunkach wolności i całkowitej autonomii prawnej, samodzielności poszukiwań studentów pod kierunkiem i z pomocą profesorów. W tym modelu uniwersytetu nowożytnego wolność nauki, autonomia instytucji i całego personelu dydaktycznego stanowiła zabezpieczenie przed ich użyciem do celów politycznych. Oparte na tych zasadach uniwersytety stały się instytucjami całkowicie utrzymywanymi przez państwo, które wymagało od nich spełnienia kilku zadań, takich jak:

1* rozwijanie badań naukowych i pielęgnowanie atmosfery twórczości naukowej,

2* kształcenie naukowców, uczonych, badaczy w różnych dziedzinach,

3* przygotowanie fachowców potrzebnych w różnych dziedzinach gospodarki, administracji państwowej i kultury w duchu poszanowania prawa i posłuszeństwa rozporządzeniom władz państwowych.

Strukturę uczelni podzielono na wydziały, a na nich wyodrębniono katedry umożliwiające specjalizację w obrębie poszczególnych dyscyplin.

Z tą nowożytną koncepcją uniwersytetu niemieckiego jest związana postać Wilhelma Humboldta (1767-1835). Studiował on na uniwersytetach we Frankfurcie nad Odrą i w Getyndze (1787-88), pełnił funkcję pełnomocnika rządu w Watykanie (1802-1807), a od 1809 r. ministra wyznań i edukacji. Pozostał na tym stanowisku tylko 16 miesięcy, ale okazało się, że był to czas wystarczający na stworzenie nowej administracji szkolnictwa państwowego i powołanie do życia w 1810 roku Uniwersytetu w Berlinie. W latach późniejszych Humboldt służył jako reprezentant swojego państwa w różnych stolicach europejskich, czy z okazji zawierania ważnych traktatów dyplomatycznych w Paryżu, czy na Kongresie w Wiedniu. Wszędzie walczył o swobodę wypowiedzi i jednocześnie uznawał prymat kultury we wszystkich działaniach. Przyczynił się do powstania funduszu narodowego z którego finansowano szkolnictwo niezależnie od sytuacji społecznej i politycznej oraz do powołania rady naukowej z udziałem wielu uczonych. Miała ona za zadanie wprowadzanie innowacji do nauki, a od 1815 r. przeprowadzanie egzaminów państwowych na stopnie naukowe.

Według Humboldta pełny rozwój umysłu można osiągnąć w trakcie kształcenia uniwersyteckiego. Uniwersytet traktował jako pewnego rodzaju laboratorium z którego wychodzą jeśli nie nowe nauki i odkrycia, to na pewno nowe metody rozwijające ludzki umysł. W jego koncepcji uniwersytet obejmował wszystkie dyscypliny nauki, a studiowanie polegało na poznaniu metod badawczych po to, aby w sposób samodzielny docierać do prawd naukowych. W nauczaniu uniwersyteckim prawie absolutną autonomią i wolnością cieszyły się prace badawcze, bardziej niż dydaktyka i działalność studentów. Profesorowie mogli prowadzić badania naukowe w warunkach wolności i wyniki swych dociekań mogli prezentować w dowolnie wybrany sposób. Studenci decydowali swobodnie o wyborze kierunku studiów i wyborze specjalizacji. Wstęp na uniwersytet uzyskiwali uczniowie szkół średnich, którzy uzyskali świadectwo dojrzałości (maturę).

Wszystkie wydziały (fakultety) uniwersyteckie, łącznie z teologią, otrzymały ten sam status prawny. W miarę rozwoju badań i pojawiania się nowych kierunków w nauce, otwierano na tych wydziałach katedry skupiające pracowników dydaktyczno-naukowych. Opracowano zasady zdobywania stopni naukowych i obejmowania katedr (doktorat, habilitacja), określono sposoby kształcenia (wykład, ćwiczenia, seminaria), prowadzenia dyskusji naukowych i opiniowania wyników prac badawczych.  Określono kompetencje uniwersytetów i ministerstw w przyznawaniu stopni naukowych, opiniowaniu prac naukowo-dydaktycznych, powoływaniu i uposażaniu katedr, ich obsadzaniu. Uznano kwalifikacje naukowe za zasadę i warunek uzyskania profesury, obsadzenia katedry i otrzymania wynagrodzenia profesorskiego. Kształcenie uniwersyteckie uważał Humboldt za kontynuację i dopełnienie kształcenia ogólnego. Jego zdaniem „nauczyciel uniwersytecki nie jest tylko nauczycielem, a student nie jest kimś, kto jedynie się uczy, lecz jest osobą podejmującą własne badania, podczas gdy profesor kieruje tymi badaniami i służy pomocą”. Do podejmowania własnej pracy naukowej powinien skłaniać studenta bliski kontakt z nauczycielami, ich życzliwość, otwartość na nowe propozycje badawcze[22].

Model uniwersytetu zaproponowany i zrealizowany przez Humboldta charakteryzował się zatem: jednością nauczania i badań naukowych, wolnością tych badań i autonomią grona nauczycielskiego. Humboldt wywarł wielki wpływ na pedagogikę niemiecką, chociaż nigdy nie zajmował się dydaktyką i nie napisał ani jednego dzieła specyficznie pedagogicznego. Większość uniwersytetów niemieckich wzorowała się na Uniwersytecie Berlińskim, którego promieniowanie od razu było bardzo szerokie. Humboldt bowiem przyciągnął do Berlina cały zastęp uczonych niemieckich i zapewnił im z kasy państwowej, bardzo dobre wynagrodzenie i dogodne warunki do pracy.

Pod wpływem neohumanizmu w wielu uniwersytetach przywiązywano wagę do nauk ogólnych, kształtujących umysłowość i osobowość (filozofia, filologie) i uznano wydziały filozoficzne za reprezentacyjne i najważniejsze w uczelni. Nowe kierunki badań wkroczyły szybko do uniwersytetów. W ciągu XIX wieku zyskały one wielki autorytet i w wielu krajach odgrywały poważną rolę kulturalną i społeczną[23]. Powstające w innych krajach wyższe uczelnie starały się naśladować organizację naukową i dydaktyczną Uniwersytetu Berlińskiego[24].

W ciągu całego XIX wieku można zaobserwować wzrost prestiżu uniwersytetów i studiów uniwersyteckich w państwie pruskim. Do tego wzrostu przyczyniły się nie tylko omówione unormowania prawne i rozstrzygnięcia organizacyjne, ale również samo funkcjonowanie uczelni jako ośrodków dydaktycznych i naukowych, wzrost kwalifikacji i pozycji materialnej profesorów uznawanych za ekspertów, a także sprzyjająca rozwojowi i umacnianiu się znaczenia uniwersytetów polityka władz państwowych.

Typ uniwersytetu angielskiego.

Uniwersytety o średniowiecznej metryce w Cambridge i Oxfordzie, dawały określone wykształcenie i kształtowały osobowość poprzez kontakty z wybitnymi ludźmi, podnosiły poziom kulturalny narodu. Przede wszystkim należały do instytucji kształcących (zawodowo i intelektualnie), przekazujących w pewnej kolejności i określonym porządku wartości realizowane później indywidualnie i społecznie. Pod względem struktury stanowiły rodzaj federacji kolegiów – wydziałów, powstałych od średniowiecza po czasy nowożytne.

Typ uniwersytetu katolickiego.

W wyniku rewolucji francuskiej, a następnie prawodawstwa napoleońskiego uniwersytety zatraciły katolicką tożsamość. Zamknięto też w wielu z nich, we Francji, Prusach i innych państwach wydziały teologiczne (samodzielność zachowały jedynie seminaria duchowne); w XIX w. powiększył się wpływ naturalistycznych i materialistycznych nurtów ideowych odrzucających światopogląd chrześcijański (np. pozytywizm, scjentyzm, marksizm), a także zapoczątkowano proces oddzielania Kościoła od państwa. Inaczej mówiąc upaństwowiono wiele uniwersytetów kształcących duchowieństwo (np. w Hiszpanii i we Włoszech.) oraz usunięto w większości z nich fakultety teologiczne. Utrzymały się one tylko w niektórych uniwersytetach niemieckich i austro-węgierskich, np. we Fryburgu Bryzgowijskim, Wrocławiu, Innsbrucku, Krakowie, Lwowie.

Reagując na promowanie i dominację ateistycznych prądów ideowych w wielu krajach europejskich powoływano nowe uniwersytety katolickie, mające przeciwstawić się tym tendencjom. Charakteryzowały się one wysokim poziomem naukowym w zakresie badawczym i dydaktycznym, zarówno w dyscyplinach kościelnych (teologia, filozofia, prawo kanoniczne), jak i świeckich (humanistyka, filologie, nauki przyrodnicze). Rozwijały one  religijny światopogląd studentów oraz były wolne od nacisków wywieranych przez zsekularyzowane, często ateistyczne struktury państwowe. W XIX stuleciu liczne uniwersytety katolickie (było ich razem ok. 50 na świecie), zostały kanonicznie erygowane lub reaktywowane przez biskupów, a także przez zakony (zwłaszcza jezuitów) oraz in. osoby prawne i fizyczne. Odbywało się to za aprobatą Stolicy Apostolskiej, m.in. w Belgii ( 1834 r. w Lowanium), Irlandii (1854 Dublin), Francji (1875 Angers), Szwajcarii (w 1889 r. we Fryburgu, będący także uczelnią kantonalną, czyli państwową), Hiszpanii (--> Comillas, --> Madryt), Stanach Zjednoczonych (np. Saint Louis, Missouri 1818; Nowy Jork - Fordham University 1841; South Orange, New Jersey - Seton Hall University 1856; w Chicago, Waszyngtonie (The Catholic University of America 1887), Kanadzie (Antigonish, Halifax, Montreal 1878, Toronto 1852), Libanie (Bejrut), Chile (Santiago de Chile 1888). W XX w. uniwersytety katolickie powstawały często w wyniku rozwoju szkół średnich, college'ów i seminariów, m.in. w Polsce (w 1918 r. Katolicki Uniwersytet Lubelski), Włoszech (Mediolan 1920, Rzym 1906), Holandii (Nijmegen 1923), Belgii (Mons 1965, Kortrijk 1965 - filia Leuven, Bruksela), Francji (Sevres 1974), Niemczech (Eichstätt), Hiszpanii (Papieski Uniwersytet w Salamance, reaktywowany 1940).

Istotny wkład w organizowanie i rozwój katolickiego szkolnictwa wyższego, zwłaszcza w krajach misyjnych Ameryki i Azji, mają zakony i zgromadzenia zakonne, m.in. jezuici, dominikanie, bracia szkolni, misjonarze, franciszkanie, oblaci, werbiści, salezjanie, niepokalanki, siostry szkolne Notre Dame;. Warto przypomnieć że jeszcze w XIX i XX w. utworzone zostały uniwersytety katolickie, lub ponownie objęte, m.in. przez dominikanów (min. na Filipinach ), jezuitów (Bilbao, Bombaj 1870, Szanghai 1903, Tokio 1913, Kalkuta 1857, Cagayan, Manilia 1959), czy przez werbistów (Pekin 1925). Wobec rosnącego zapotrzebowania na edukację katolicką, będącego często odpowiedzią na nową sytuację społeczno-polityczną w wielu krajach utworzono w latach 1900-90 ponad 120 uniwersytetów katolickich . W 1990 r. funkcjonowało ich 191, w tym 47 erygowanych kanonicznie; do 1997 r. - 51 erygowanych kanonicznie). Duży wpływ na ich powstawanie, głównie w latach 60, miało nauczanie Soboru Watykańskiego II, podkreślające ich znaczenie dla ewangelizacji i  humanizacji świata (patrz np. „Gravissimum educationis” - Konstytucja duszpasterska o Kościele w świecie współczesnym).

Newmana koncepcja uniwersytetu katolickiego i sylwetka absolwenta

Duży wpływ na koncepcję uniwersytetu katolickiego ukształtowaną w XIX wieku wywarł kardynał John Henry Newman (1801-1890), myśliciel, teolog, kaznodzieja, pisarz, wychowanek Oksfordu, duchowny anglikański, który w 1845 roku przeszedł na katolicyzm. Newman wygłosił w 1852 r. cykl dziewięciu wykładów, przy okazji starań i zabiegów o utworzenie katolickiego uniwersytetu w Dublinie. Wykłady te wydano później w formie oddzielnej książki „Idea uniwersytetu” (The Idea of a University, 1873; autoryzowane, kolejne wydanie ukazało się nakładem Longmans Green a. Company w 1899 r.)  Papież Pius IX przyznał Newmanowi doktorat w 1850 r. a w czerwcu 1854 r. mianował go rektorem Katolickiego Uniwersytetu w Dublinie, głównym irlandzkim mieście. Funkcję tą sprawował do roku 1858.

Według Newmana uniwersytet katolicki powinien być środowiskiem w którym dokonuje się wykształcenie ogólne, filozoficzne, moralne, w którym następuje kształtowanie dyscypliny umysłowej, a potem dopiero przygotowanie zawodowe. Na każdym etapie ma miejsce kształcenie umysłu, które jest najpierw dobrem, zanim stanie się siłą w życiu. Wiara w Boga przychodzącego człowiekowi z pomocą nadaje sens ludzkiej egzystencji i sprawia, że człowiek 1/ osiąga spokój ducha i ufność, 2/ staje się umiarkowany i opanowany, 3/ nabiera radości, a ponadto 4/ cechuje go pokój, zgoda, cisza wewnętrzna[25]. Sylwetkę absolwenta uniwersytetu katolickiego charakteryzuje: obiektywne i precyzyjne myślenie, wysokie wymagania estetyczne, szerokie horyzonty myślenia, przychylność do otoczenia. Słowem jest to gentelman umiejący znaleźć odpowiednie słowo i zachować się w każdej sytuacji życiowej[26].

Współczesne podstawy prawne i kategorie

Organizację i status uniwersytetów katolickich aktualnie określa Kodeks Prawa Kanonicznego (kan. 807-814), konstytucje apostolskie papieża Jana Pawła II - O uniwersytetach i wydziałach kościelnych „Sapientia christiana” (1979) oraz O uniwersytetach katolickich „Ex corde Ecclesiae” (1990), nadto szczegółowe wskazania Konferencji Episkopatu lub innej komisji hierarchii kościelnej; każdy uniwersytet katolicki winien posiadać wydział lub katedrę teologii katolickiej, mającą szczególne miejsce wśród dyscyplin akademickich. Ponadto statuty uniwersytetów katolickich podlegają aprobacie kompetentnej władzy kościelnej.

Na tych samych podstawach prawnych opierają się katolickie kolegia uniwersyteckie, tj. instytuty wyższego nauczania konstytuowane przez jeden fakultet lub kolegium (mogące posiadać prawo nadawania stopni nauk.) oraz inne specjalistyczne instytuty (np. katolickie szkoły katechetyczne, językowe, artystyczne, techniczne, handlowe), nadające dyplomy i tytuły zawodowe (we Francji są to instytuty katolickie); uniwersytety kościelne i fakultety (teologia, prawo kan., filozofia) wchodzące w skład u.k. lub mające status odrębnych instytucji nauk., erygowane lub zatwierdzane przez Stolicę Apostolską, podlegają jej najwyższemu zwierzchnictwu w zakresie organizacji i funkcjonowania (akceptacja statutów i programów studiów).

Posiadają one przywilej nadawania stopni akademickich mających walor kanoniczny (są to fakultety papieskie; wg „Annuario Pontificio” 1997 funkcjonowały na świecie 73 wydziały kościelne, m.in. w Polsce - Papieski Wydział Teologiczny w Poznaniu, erygowany w 1974 r., Wydział Filozoficzny Towarzystwa Jezusowego w Krakowie, erygowany w 1984 r., Papieski Wydział Teoliczny w Warszawie, erygowany w 1988 r. Należy podkreślić, że wydziały teologiczne zostały powołane także na wielu uniwersytetach państwowych (w 1997 r. funkcjonowało ich ogółem 28; m.in. w Bonn 1818, Montrealu 1878, Bratysławie 1919, Ljublanie 1920, Kownie 1922, Mainz 1946, Augsburgu 1970, Opolu 1994, a także w innych uczelniach.

Bibliografia:

Blazejovskyj. I teatini e i Pontifici Collegi Armeno e Ucraino di Leopoli (1665-1784). [w:] Regnum Dei. Anno 35 (1979) Nr 105, s.205-248.

Buba J. Współpraca pijarów z Komisją Edukacji Narodowej. [w:] Pijarzy w kulturze dawnej Polski. Ludzie i zagadnienia. Praca zbiorowa. Kraków 1982.

Collegium Nobilium. [w:] Pijarzy w kulturze dawnej Polski. Ludzie i zagadnienia. Praca zbiorowa. Kraków 1982.

Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564-1995. oprac. L. Grzebień. Kraków 1996.

Gach P. P. Szkoły i drukarnie zakonne na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej w XVIII-XIX wieku. [w:] Roczniki Nauk Społecznych, t. 30 : 2002, z. 2, s. 105-125.

Gach P. P. Kolegium. [w:] EK. t. 9. Lublin 2002.

Gach P. P. Zakonne środowisko pijarów w XIX wieku i jego przedstawiciel – Piotr Ściegienny. [w:] Ksiądz Piotr Ściegienny – epoka, dzieło, pokłosie. pod red. W. Cabana. Kielce 1996.

Giżycki J. M. [Wołyniak]. Spis szkół średnich na Litwie i Rusi zniszczonych przez rząd rosyjski.  [w:] Polska w kulturze powszechnej. pod red. F. Konecznego. cz. 1. Kraków 1918.

Guzek A. K. Odznaczenia literackie. [w:] Słownik literatury polskiego oświecenia, red. T. Kostkiewicz. Wrocław 1977.

Kinowska M. Osiemnastowieczne szkoły pijarskie w Warszawie. [w:] Wkład pijarów do nauki i kultury w Polsce XVII-XIX wieku. pod red. I. Stasiewicz-Jasiukowej. Warszawa – Kraków 1993.

Le Goff J. Inteligencja w wiekach średnich. Warszawa 1966.

Petrowicz G. L’Unione degli Armeni di Polonia con la Santa Sede (1626-1686), Roma 1950.

Piechnik L. Akademie i uczelnie jezuickie. [w:] Dzieje teologii katolickiej w Polsce, t. 2, cz. 2, Lublin 1975.

Ryan G.. College, New Catholic Encyclipedia. vol. 3. Washington 1967.

Śrutwa J. Szkoła księży pijarów. [w:] Dzieje teologii katolickiej w Polsce. t. 1, cz. 2. Lublin 1975.

Wawrik M. M. Naris rozwitku i stanu wasilianskogo czina XVII-XX st. Topograficzno-statisticzna rozwidka. Series II. Analecta OSBM. Sectio I. Rzym 1979.

Villoslada R. G. Storia del Collegio Romano dal suo inizio (1551) alla soppressione della Compagnia di Gesu (1773). Roma 1954.

Zasztowt L. Kresy 1832-1864. Szkolnictwo na ziemiach litewskich i ruskich dawnej Rzeczypospolitej. Warszawa 1997.

 



[1] S. Litak. Historia wychowania do wielkiej rewolucji francuskiej. t.1. Kraków 2004, s.56-57, 59-60.

[2] Tamże. s.61-62.

[3]R. Lanfranchi. Storia dell’educatione e del pensiero pedagogico, Societa Editrice Internazionale. Torino 1996, s.34-35.

[4] Tamże, s.35.

[5] Litak. dz. cyt., s.65 podaje ich wykaz i lata fundacji. Z tego wykazu wynika, że w Italii powstało ich i funkcjonowało 20, we Francji18, w Hiszpanii i Portugalii 14, w Niemczech 14, w Szkocji i na Węgrzech 3, po 2  na terenie Anglii, Szwajcarii, po 1 w Niderlandach, Czechach, Polsce, Austrii, Szwecji, Danii.

[6] K. Bartnicka, I. Szybik. Zarys historii wychowania. .Warszawa 2001, s. 71.

[7] P. P. Gach. Kolegium, Encyklopedia katolicka. t. 9, Lublin 2002, kol. 327- 329.

[8] J. Le Goff. Inteligencja w wiekach średnich, Warszawa 1966, s. 178-179.

[9] G. Ryan. College, New Catholic Encyclopedia, vol. 3, Washington 1967, s. 1004-1005.

[10] P. P. Gach. Szkoły i drukarnie zakonne na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej w XVIII-XIX wieku. [w:] Roczniki Nauk Społecznych. t. 30:2002, z. 2, s. 105-125.

[11] R. G. Villoslada. Storia del Collegio Romano dal suo inizio (1551) alla soppressione della Compagnia di Gesu (1773), Roma 1954; Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564-1995, oprac. L. Grzebień. Kraków 1996, s. 291; M. Kinowska. Osiemnastowieczne szkoły pijarskie w Warszawie. [w:] Wkład pijarów do nauki i kultury w Polsce XVII-XIX wieku. pod red. I. Stasiewicz-Jasiukowej. Warszawa – Kraków 1993, s. 419-429; Ks. J. Śrutwa. Szkoła księży pijarów. [w:] Dzieje teologii katolickiej w Polsce. t. 1, cz. 2, Lublin 1975, s. 553-574;  Blazejovskyj. I teatini e i Pontifici Collegi Armeno e Ucraino di Leopoli (1665-1784). Regnum Dei, Anno 35 (1979) Nr 105, s.205-248; G. Petrowicz. L’Unione degli Armeni di Polonia con la Santa Sede (1626-1686). Roma 1950, s. 310; M. M. Wawrik. Naris rozwitku i stanu wasilianskogo czina XVII-XX st. Topograficzno-statisticzna rozwidka. Series II, Analecta OSBM, Sectio I. Rzym 1979, s. 189-209.

[12]J. M. Giżycki [Wołyniak]. Spis szkół średnich na Litwie i Rusi zniszczonych przez rząd rosyjski. [w:] Polska w kulturze powszechnej, pod red. F. Konecznego, cz. 1, Kraków 1918, s. 413-419; L. Zasztowt. Kresy 1832-1864. Szkolnictwo na ziemiach litewskich i ruskich dawnej Rzeczypospolitej. Warszawa 1997, s. 155-156.

[13] P. P. Gach. Zakonne środowisko pijarów w XIX wieku i jego przedstawiciel – Piotr Ściegienny. [w:] Ksiądz Piotr Ściegienny – epoka, dzieło, pokłosie. pod red. W. Cabana, Kielce 1996, s. 77-89; M. Kinowska. Osiemnastowieczne szkoły pijarskie w Warszawie. [w:] Wkład pijarów do nauki i kultury w Polsce XVII-XIX wieku. pod red. I. Stasiewicz-Jasiukowej. Warszawa – Kraków 1993, s. 419-429.

[14] P. P. Gach. Kolegium, Encyklopedia katolicka, t. 9, Lublin 2002, kol. 327- 329.

[15] A. K. Guzek. Odznaczenia literackie. [w:] Słownik literatury polskiego oświecenia, red. T. Kostkiewicz. Wrocław 1977, s. 389-392.

[16] J. Buba. Collegium Nobilium. [w:] Pijarzy w kulturze dawnej Polski. Ludzie i zagadnienia. Praca zbiorowa. Kraków 1982, s. 83-103; tenże. Współpraca pijarów z Komisją Edukacji Narodowej. [w:] Pijarzy w kulturze dawnej Polski. Ludzie i zagadnienia. Praca zbiorowa. Kraków 1982, s.104-130.

[17] P. P. Gach. Konwikt szlachecki. Encyklopedia katolicka, t. 9, Lublin 2002, kol. 790- 791; Encyklopedia wiedzy o jezuitach na ziemiach Polski i Litwy 1564-1995. oprac. L. Grzebień, Kraków 1996, s. 291-292; A. Wojtkowski. Z dziejów szkolnictwa katolickiego dla świeckich (do roku 1918). [w:] Księga tysiąclecia katolicyzmu w Polsce. T. 3, Lublin 1969, s. 53-61.

[18] L. Piechnik. Akademie i uczelnie jezuickie. [w:] Dzieje teologii katolickiej w Polsce. t. 2, cz. 2. Lublin 1975, s. 51-102.

[19] M. Pidłypczak – Bajerowicz. Bazylianie w Koronie i na Litwie. Szkoły i książki w działalności zakonu. Warszawa – Wrocław 1986, s. 28-55; M. M. Wawrik. Naris rozwitku i stanu wasilianskogo czina XVII-XXst.  Topograficzno-statisticzna rozwidka. Analecta OSBM, Sectio I. Rzym 1979, s. 84-209.

[20] A. Aulard. Napoleon Ier et le monopole universitaire. Paris 1911, s. 183-186. Akdemie ustanowiono w następujących miejscowościach: Paryż, Aix, Amiens, Angers, Besançon, Bordeaux, Bourges, Bruxelles, Caen, Cahors, Clermont, Dijon, Douai, Gênes, GenèGrenoble, Liège,Limoges, Lyon, Mazence, Metz, Montpellier, Nancy, Nïmes, Orléans, Parme,Pau, Piza, Poitiers, Renes, Rouen, Strasburg, Tuluza, Turin.

[21] J. Dreze, J. Debelle. Conceptions de l’université. Paris 1968, s.30-31.

[22] G. Hohendorf. Wilhelm von Humboldt (1767-1835). [w:] Myśliciele o wychowaniu. red. Cz. Kupisiewicz, T. 2, Warszawa 2000.

[23] E. Weniger. Die Bildungsaufgabe der Universität. [w:] Die Pädagogik im XX. Jahrhundert, herausgegeben von W. Scheibe. Ernst Klett Verlag. Stuttgart 1960,  s.332-336.

[24] J. Wachelder. The German University Model and its Receptionm in the Netherlands and Belgium. [w:] Humboldt International. Der Export des deutschen Universitätsmodells im 19. und 20. Jahrhundert, herausgegeben von R. Ch. Schwinges. Redaktion N. Staub i K. Jost. Schwabe und Co Ag Verlag, Basel 2001, s. 179-204.

[25] S.I. Możdżeń. Inspiracje katolickiej myśli wychowawczej w Polsce do połowy XX wieku. Kielce 2001.

[26] J.H. Newman. Idea uniwersytetu, przeł. P. Mroczkowski. Warszawa 1990, s. 72, 83-85.