• 20180306_114307.jpg
  • 20180506_202237.jpg
  • 20180507_184304.jpg
  • 20180508_113817.jpg
  • 20180508_140322.jpg
  • 20180509_151605.jpg
  • 20180510_092047.jpg
  • img_1167.jpg


Ks. dr hab. Jan Zimny

 

POTRZEBA SZKOLNICTWA KATOLICKIEGO

       I.      Aktualna sytuacja

1. Po zmianach 1989 r., gdy przed Kościołem katolickim w Polsce pojawił się także problem szkolnictwa katolickiego, do realizacji tego zadania Konferencja Episkopatu Polski wybrała ze swego grona biskupa – asystenta, który w tym samym roku powołał organizację pod nazwą Rada Szkół Katolickich, zrzeszającą wszystkie szkoły katolickie w Polsce. Konferencja Episkopatu Polski wydała także „Wytyczne dotyczące szkół katolickich”. Uchwalony w 1994 r. Statut Rady Szkół Katolickich, zmodyfikowany w 2000 r., definiuje tę organizację i określa charakter jej działalności. Nad działalnością Rady Szkół Katolickich czuwa biskup - asystent. Rada ma osobowość prawną i cywilną, choć nie podlega prawu o stowarzyszeniach. Zrzesza ona wszystkie szkoły katolickie bez względu na podmiot je prowadzący. Do Rady Szkół Katolickich należą szkoły prowadzone przez kościelne osoby prawne oraz inne osoby prawne i fizyczne. 

2. Szkoła katolicka zachowując swoją tożsamość eklezjalną należy do systemu edukacji w Polsce i podlega regulacji prawa oświatowego. Jest ona więc podmiotem nie tylko prawa kościelnego, lecz także prawa publicznego. Składają się na nie przepisy zawarte w zasadniczych i obowiązujących w Polsce aktach prawnych: w Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, Konkordacie między Stolicą Apostolską i Rzeczypospolitą Polską, Ustawie o wolności sumienia i wyznania oraz w Ustawie o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej

3. Szczegółowe postanowienia prawne odnoszące się do szkolnictwa katolickiego zawierają dwie ustawy wielokrotnie nowelizowane: Ustawa o systemie oświaty z 7 IX 1991 roku oraz Ustawa - Karta Nauczyciela z 26 I 1982 roku. 

4. Konkretyzacja wielu aspektów działalności oświatowej mieści się w rozporządzeniach ministra edukacji narodowej. Regulacje prawne zawarte w tych aktach prawnych stanowią prawo oświatowe, które jest podstawą funkcjonowania szkoły katolickiej w Polsce. 

5. Najważniejszymi zagadnieniami, które charakteryzują szkołę katolicką jako pełnoprawną instytucję w systemie polskiej edukacji, są: publiczny i niepubliczny status prawny szkoły, zasady zarządzania nią, działalność dydaktyczno-wychowawcza, nadzór pedagogiczny nad szkołą, prawa i obowiązki nauczycieli i uczniów oraz szkoła jako zakład pracy. 

6. Zgodnie z Ustawą o systemie oświaty, która postanawia, że polska szkoła może być publiczna lub niepubliczna (por. Ustawą o systemie oświaty, art. 5. 1), również szkoła katolicka może być szkołą publiczną lub szkołą niepubliczną. Jeśli idzie o typ szkoły, w myśl ustawy, szkoła katolicka może być podstawową, gimnazjum, liceum ogólnokształcącym, zawodową (zasadniczą lub technikum) oraz policealną. 

7. Do katolickiej szkoły publicznej odnoszą się więc przepisy prawa oświatowego (por. Ustawa o systemie oświaty, art. 7 ust. 1-2), które stwierdzają, że: szkoły publiczne cechuje: powszechna dostępność na podstawie określonych przez ministerstwo zasad rekrutacji, bezpłatne nauczanie, realizacja ramowego planu nauczania oraz programów nauczania. Organem założycielskim i prowadzącym szkołę publiczną jest przede wszystkim jednostka samorządu terytorialnego: dla szkół podstawowych i gimnazjów – gmina, dla szkół ponadgimnazjalnych – powiat.

8. Procedurę zakładania szkół publicznych ustala Ustawa o systemie oświaty (por. art. 58). W myśl tej ustawy uprawnionym podmiotem założycielskim i prowadzącym szkołę publiczną jest także inna osoba prawna i osoba fizyczna (por. Ustawa o systemie oświaty, art. 5. 2). W tym zakresie podmiotowym mieści się szkolnictwo katolickie kierowane przez kościelne osoby prawne, publiczne i prywatne więc przez diecezje, parafie, zgromadzenia zakonne, stowarzyszenia, fundacje i osoby fizyczne. Prawo państwowe przypomina, że z punktu widzenia prawa kościelnego powyższe podmioty powinny mieć zezwolenie biskupa diecezjalnego. 

9. Do niepublicznych szkół katolickich stosują się wszystkie postanowienia prawa oświatowego odnoszące się do szkolnictwa niepublicznego. 

10. Podmiotem założycielskim i prowadzącym szkołę niepubliczną jest osoba prawna albo osoba fizyczna. Zgodnie z ustawą oświatową organem założycielskim i prowadzącym katolicką szkołę niepubliczną jest osoba fizyczna albo podmiot posiadający osobowość prawną (por. Ustawa o systemie oświaty, art. 82. 1). 

11. Zasady funkcjonowania szkolnictwa niepublicznego reguluje Ustawa o systemie oświaty w rozdziale ósmym pt. „Szkoły palcówki niepubliczne”. Przepisy ustawy określają warunki zakładania szkoły niepublicznej, jej prowadzenia i likwidacji. 

12. Opiekę nad szkołami katolickimi w diecezji sprawuje Referat Wychowania Katolickiego działający w ramach Kurii Biskupiej. 

13. Ponadto promocją i rozwojem szkolnictwa katolickiego zajmuje się także Akacja Katolicka, Katolickie Stowarzyszenie Wychowawców. Powstało ono w Warszawie w 1989 r. na bazie NSZZ „Solidarność” oraz Duszpasterstwa Nauczycieli i jest owocem ogólnopolskich spotkań nauczycieli w latach 80. Szczegółowe cele Stowarzyszenia to:

  1. jednoczenie ludzi pragnących wychowywać młode pokolenie w duchu moralności chrześcijańskiej i miłości Ojczyzny,
  2. pogłębianie wśród członków Stowarzyszenia znajomości nauki Kościoła, szczególnie katolickich zasad wychowania i katolickiej nauki społecznej oraz polskich tradycji patriotycznych i polskiego dziedzictwa kulturowego,
  3. upowszechnianie idei rodziny opartej na zasadach katolickich,
  4. wspieranie działań innych osób i instytucji zmierzających do celów zgodnych z celami Stowarzyszenia.

14. Z danych statystycznych wynika, że w Polsce na ogólną liczbę ponad 36 tys. szkół, szkoły katolickie w liczbie 468 stanowią ok. 2% ogółu.

 

    II.      Nauczanie Kościoła

W aspekcie teologicznym 

16. Już w Starym Testamencie dziecko ze względu na swoją słabość i naturalne niedoskonałości jest przedmiotem szczególnej troski, opieki i przywilejów nadanych mu przez Boga. Bóg jest opiekunem sieroty i mścicielem jej słusznych praw (Wj 22,21nn; Ps 68,6). Na samym szczycie proroctwa mesjańskiego dokonują się narodziny Emmanuela, będącego znakiem wyzwolenia (Iz 7,14nn). 

17. Ewangelia wg św. Łukasza ukazuje Syna Bożego jako małe dziecko opisując: Nowonarodzonego w żłóbku (Łk 2,12), ofiarowanego jako niemowlę w świątyni (2,27), poddanego jako dziecko rodzicom (2,43-51). Szczególnie wymowny jest obraz dwunastoletniego Jezusa, który zagubiony w tłumie pielgrzymów, odłączył się od rodziców i, wraz z innymi rówieśnikami, przysłuchuje się nauczycielom świątynnym. Nie tylko zadaje On wnikliwe pytania, ale także sam udziela głębokich odpowiedzi tym, którzy Go pouczali. Te jego pytania, a jeszcze bardziej odpowiedzi, wprawiają w zdumienie świątynnych nauczycieli. 

18. Doszedłszy do wieku dojrzałości Jezus przyjmuje tą samą co Bóg postawę wobec dzieci. Błogosławi je (Mk 10, 16) pouczając, że „do takich jak one należy Królestwo niebieskie” (Mk 19, 14). Tajemnica prawdziwej wielkości polega na tym, by „stać się małym” jak dziecko (Mt 18, 4). Prawdziwymi uczniami są właśnie „maluczcy”, i im to zechciał Ojciec objawić swoje tajemnice zakryte przed mędrcami (Mt 11, 25n). Szczęśliwy, kto przygarnie choćby jedno z tych maluczkich (Mt 18, 5), biada zaś temu, kto je gorszy lub nimi gardzi (18, 6. 10). 

19. Wszyscy chrześcijanie, ponieważ nazywają się dziećmi Bożymi i są nimi, stawszy się nowym stworzeniem dzięki odrodzeniu z wody i Ducha Świętego, mają prawo do wychowania chrześcijańskiego. Wychowanie to ma na celu nie tylko pełen rozwój osoby ale także stara się, aby ochrzczeni poprzez stopniowe wprowadzanie w misterium zbawienia z każdym dniem byli bardziej świadomi otrzymanego daru wiary, aby uczyli się czcić Boga w Duchu i prawdzie (por. J, 4, 23) zwłaszcza przez udział w liturgii; aby stali się zdolni do prowadzenia własnego życia według nowego człowieka w sprawiedliwości i prawdziwej świętości (Ef 4, 22nn). Oni to właśnie, świadomi swego powołania, winni codziennie dawać świadectwo nadziei, która w nich jest (por. 1 P 3, 15) oraz pomagać w chrześcijańskim kształtowaniu świata, które przyczynia się do dobra całej społeczności (por. DWCH, n. 2)

20. Pierwszymi wychowawcami dzieci – przed innymi osobami i instytucjami – są rodzice. Wychowawcze oddziaływanie rodziców jest tak ważne, że trudno je czymkolwiek zastąpić. Rodzina stanowi wspólnotę miłości i solidarności, jedyną pod względem możliwości nauczania i przekazywania wartości kulturalnych, etycznych, społecznych, duchowych i religijnych, istotnych dla rozwoju i powodzenia własnych członków oraz społeczeństwa. Wypełniając swoją misję wychowawczą, rodzina wnosi wkład w dobro wspólne i stanowi pierwszą szkołę cnót społecznych, której potrzebują wszystkie społeczeństwa. ( por. DWCH, n. 3) 

21. Obowiązek wychowywania, chociaż ciąży przede wszystkim na rodzinie, wymaga pomocy całego społeczeństwa, w tym jego instytucji, pośród których najważniejsze są państwo i Kościół.

22. Szczególne znaczenie wśród instytucji wspierających rodziców w wychowaniu dzieci odgrywa szkoła. Rodzice mają prawo wyboru szkoły dla swoich dzieci, a państwo ma obowiązek zagwarantowania tego prawa i zapewnienia konkretnych warunków umożliwiających korzystanie z niego, m.in. poprzez wspieranie sieci szkół katolickich. (por. DWCH, n. 6) 

23. Rodzice mają prawo do zakładania i wspierania instytucji wychowawczych. „Władze publiczne winny sprawić, że rozdział dotacji publicznych będzie rzeczywiście umożliwiał rodzicom korzystanie z tego prawa”. (KPR, n. 5 b) Za niesprawiedliwość należy uznać odmowę publicznego wsparcia ekonomicznego dla szkół niepaństwowych: „Kiedy państwo rezerwuje sobie monopol na prowadzenie szkół, przekracza swoje uprawnienia i narusza sprawiedliwość...” (Kongregacja Nauki Wiary, Instrukcja Libertatis conscientia, n. 94) 

24. Szkoła katolicka jest instytucją mającą podmiotowość kościelną i działającą w systemie edukacji narodowej. Podmiotowość eklezjalna decyduje o jej istocie i posłannictwie. Natomiast podmiotowość w systemie edukacyjnym objawia się w realizowaniu przez nią typowych dla szkoły funkcji i celów, ponieważ nie może być szkołą katolicką, jeśli nie jest najpierw szkołą (por. Kongregacja ds. Wychowania Katolickiego, Szkoła Katolicka art. 25 i 26). 

25. Współczesne nauczanie Kościoła, począwszy od soborowej Deklaracji o wychowaniu chrześcijańskim Gravissimus educationis, mówiąc o tożsamości szkoły katolickiej podkreśla, że „dąży ona do celów duchowych i do prawdziwie humanistycznej formacji młodzieży. Jej cechą charakterystyczną jest także tworzenie atmosfery ożywionej ewangelicznym duchem wolności i miłości, pomaganie młodzieży, aby rozwijając własną osobowość, jednocześnie wzrastała według nowego stworzenia, którym stała się przez chrzest, i wreszcie takie podporządkowanie całej kultury ludzkiej zgodnie z orędziem zbawienia, aby stopniowe poznawanie świata, życia i człowieka, zdobywane przez wychowanków, oświetlone było wiarą” (DWCH, n. 8) 

26. W szkole katolickiej szczególnie ważne miejsce zajmuje nauczyciel – wychowawca, który nie ogranicza się jedynie do rzetelnego przekazywania wiedzy, lecz jest mistrzem wspierającym swoich uczniów w nabywaniu sprawności pozwalających żyć w prawdzie i miłości. Katolicki wychowawca wezwany jest do kierowania się w swojej pracy i życiu nauczaniem Kościoła (por. DWCH, n. 8) 

27. Zarysowana tu problematyka składająca się na wizję i specyfikę szkoły katolickiej zawarta jest we współczesnych dokumentach Kościoła, zwłaszcza Soboru Watykańskiego II, Kongregacji ds. Wychowania Katolickiego, w nauczaniu Jana Pawła II.  

 W aspekcie prawnym

A. Prawodawstwo Kościoła Powszechnego

28. Przepisy Kościoła Powszechnego odnoszące się do szkół katolickich znajdują się w Kodeksie Prawa Kanonicznego (KPK, księga III). Kodeks podkreśla najpierw prawo Kościoła do zakładania i prowadzenia szkół katolickich oraz określa zasady ich funkcjonowania (KPK, kan. 796-806).

29. Zasady te dotyczą nauczania i wychowania oraz doboru grona pedagogicznego i stanowią o tożsamości szkoły katolickiej. Ocena co do spełnienia tych kryteriów przez szkołę oraz zgoda na posługiwanie się nazwą „szkoła katolicka” należy wyłącznie do kompetentnej władzy kościelnej czyli biskupa diecezjalnego. 

30. Prawo kanoniczne ze szkołą katolicką uważa taką szkołę, która została uznana przez władzę kościelną pisemnym dokumentem (KPK, kan. 803 §1). 

31. Szkoła katolicka winna zapewnić uczniom przynajmniej taki sam poziom kształcenia, jaki jest realizowany w innych szkołach tego samego typu. Od nauczycieli szkół katolickich wymaga się natomiast odpowiednich kwalifikacji zawodowych merytorycznych jak i praktycznych określanych przez Kodeks jako prawość życia, wyrażającą się głównie w postępowaniu zgodnym z moralnością chrześcijańską. Nauczyciel staje się w ten sposób świadkiem wiary i tym samym jej apostołem. 

32. Prawo kościelne ogólnie tylko określa, kto jest upoważnionym do prowadzenia szkół katolickich. Są nimi kompetentna władza kościelna, osoba prawna publiczna a także i inny podmiot za pisemną zgodą władzy kościelnej tj. biskupa diecezjalnego lub osoby pełniącej równorzędny urząd kościelny. Szkołą katolicką może kierować także kościelna osoba prawna publiczna lub prywatna, a wśród tych osób także instytuty zakonne, których zadaniem jest wychowanie. 

33. Wreszcie podmiotem, który kieruje szkołą katolicką może być osoba prawna nie będąca kościelną osobą prawną. Będą to zazwyczaj prywatne stowarzyszenia wiernych, uznawane przez władzę kościelną, choć nie posiadające kościelnej osobowości prawnej. 

B. Prawodawstwo kościelne w Polsce 

34. Prawodawstwem szkolnictwa katolickiego w Polsce zajął się także II Polski Synod Plenarny (1991-1999). Ukazał on koncepcję szkoły katolickiej w oparciu o naukę Soboru Watykańskiego II oraz o Kodeks Prawa Kanonicznego, podkreślając takie jej elementy i cechy, jak: aprobata biskupa diecezjalnego, pełna formacja ludzka i chrześcijańska uczniów, kierowanie się w nauczaniu i wychowaniu światłem wiary i zasadą personalizmu, otwartość na każdego ucznia bez względu na światopogląd i wyznanie, wysoko wykwalifikowana kadra pedagogiczna cechująca się walorami religijnymi i moralnymi. Synod dokonał również oceny aktualnej sytuacji w polskiej szkole i w jej kontekście także szkolnictwa katolickiego, podkreślając wagę zapisanych w ustawie oświaty z 7 września 1991 roku treści wychowawczych, skupionych wokół wartości rodzinnych, chrześcijańskich i obywatelskich (por. PSPSU, art. 22 i 25). 

35. Zgodnie z Konkordatem Synod zobowiązuje szkoły katolickie do respektowania prawa polskiego w realizacji przez nie minimum programowego. Wytyczne Konferencji Episkopatu Polski zaś podkreślają wagę nauczania religii w wychowaniu młodego pokolenia. (por. Konferencja Episkopatu Polski Wytyczne dotyczące szkół katolickich, art. 2 i 4). 

36. Nowością w stosunku do dokumentów Kościoła Powszechnego jest wprowadzenie rozróżnienia na szkoły katolickie w ścisłym znaczeniu (por. Konferencja Episkopatu Polski Wytyczne dotyczące szkół katolickich, cz. I i II) oraz na szkoły zwane katolickimi w szerokim znaczeniu (por. Konferencja Episkopatu Polski, Wytyczne dotyczące szkół katolickich, cz. III).

 III.      Zadania stojące przed diecezją

37. Ważność misji, jaką nadaje szkołom katolickim nauczanie Kościoła, z jednej strony oraz niewielka liczba tych szkół – z drugiej strony wskazują na zadania, stojące przed każdą diecezją.

38. Biskup winien otaczać troską i dbać o poziom kształcenia i wychowania w istniejących już szkołach katolickich. Do jego zadań należy także organizowanie działań w zakresie formacji duchowej (m. in. rekolekcje, wykłady) dla rodziców, nauczycieli i katechetów ze szkół katolickich. W realizacji wymienionych zadań Biskupowi pomocą służyć powinien Wydział Wychowania Katolickiego działający w ramach Kurii Biskupiej. 

39. Dyrekcje szkół katolickich w porozumieniu z Kurią Biskupią powinny wybierać odpowiednich patronów szkół katolickich. Przykład ich życia powinien znaleźć swoje miejsce w programie wychowawczym realizowanym przez te szkoły. Program wychowawczy powinien uwzględniać integralne chrześcijańskie wychowanie dzieci i młodzieży. Zadaniem dyrekcji szkoły katolickiej jest także opracowanie regulaminu szkoły określającego prawa i obowiązki uczniów i nauczycieli. Ważne jest także inicjowanie działań, które będą włączały rodziców w realizację przyjętego przez szkołę procesu kształcenia i wychowania. Szansą na zintegrowanie środowiska szkół katolickich powinny być także inicjowane w porozumieniu z Kurią Biskupią doroczne spotkania dzieci i młodzieży uczącej się w tych szkołach. Cenną nową inicjatywą są spotkania środowisk ze szkół noszących imię Jana Pawła II. 

40. Rodzice dzieci uczęszczających do przedszkoli i szkół katolickich nie mogą czuć się zwolnieni z obowiązku troski o ich integralne chrześcijańskie wychowanie. W tym względzie to właśnie rodzicom nadal przysługuje pierwszorzędne prawo i obowiązek. Szkoła jedynie wspiera rodziców w tym względzie, dlatego powinni oni z nią współpracować wspierając różne inicjatywy. 

41. Szczególną wagę mają także kontakty szkół katolickich z parafiami, na terenie których funkcjonują. Z jednej strony dyrekcja szkoły ma obowiązek wiązania swych działań wychowawczych z życiem miejscowej wspólnoty parafialnej. Z drugiej strony proboszcz parafii powinien interesować się życiem szkoły i uczestniczyć w ważnych dla niej wydarzeniach.

42. Wreszcie uczniowie szkół katolickich winni starać się przez jak najlepsze wykonywanie swoich obowiązków stawać się wśród uczniów innych szkół wzorem, świadcząc o swym przywiązaniu do hasła „Bóg – Honor – Ojczyzna”.

43. Na wymienionych wyżej podmiotach a także na innych grupach katolików świeckich - zwłaszcza zrzeszonych, w różnych ruchach i organizacjach - spoczywa zadanie tworzenia nowych przedszkoli i szkół katolickich, zdobywania niezbędnych środków finansowych (także poprzez odpowiednią regulację prawną – „pieniądze idą za uczniem”) oraz organizowania pomieszczeń (m. in. z wykorzystaniem budynków i obiektów po zamykanych szkołach publicznych itp.)