• 20180306_114307.jpg
  • 20180506_202237.jpg
  • 20180507_184304.jpg
  • 20180508_113817.jpg
  • 20180508_140322.jpg
  • 20180509_151605.jpg
  • 20180510_092047.jpg
  • img_1167.jpg

 

 

Prof. dr hab. Irena Kurliak

 

POTRZEBA KONCEPTUALNYCH

ZASAD ROZWOJU PEDAGOGIKI KATOLICKIEJ

Mocno aktywizowany ostatnio ruch naukowo-pedagogiczny i społeczny, mający na celu legitymizować pedagogikę katolicką jako samodzielną dziedzinę teorii i praktyki, należy wszelako witać i wspierać jako działalność służącą zadość uczynieniu potrzebom wychowawczym, a więc - społecznemu dobru, poznaniu i utwierdzeniu prawdy oraz wszechstronnemu rozwoju osobowości.

Żeby sprostać tym zadaniom pedagogika katolicka (bez wątpienia mająca na dzień dzisiejszy ogromny dorobek naukowo-praktyczny, leżący w płaszczyznach właściwych osiągnięć różnych dyscyplin i sfer działalności człowieka) musi, przede wszystkim, wyłonić się z „terenu” mocno spokrewnionych z nią dziedzin i bardziej precyzyjnie ukształtować swoje własne „pole” naukowo-praktycznego rozwoju. Nadszedł najwyższy czas, aby pedagogika katolicka, będąc uwikłaną w ustawiczne procesy dyferencjacji i integracji z innymi dziedzinami wiedzy, wreszcie ustaliła swoją naukową odrębność i tożsamość, tym samym wskazując wektor swego dalszego naukowego rozwoju i drogę praktycznych oddziaływań dydaktyczno-wychowawczych.

Na współczesnym początkowym etapie kształtowania pedagogiki katolickiej jak oddzielnej nauki bardzo sensowna wydaje się być naukowa dyskusja, dotycząca prób sprowadzenia do wspólnego mianownika różnych poglądów na cel, zadania, przedmiot, treść, formy i metody pedagogiki katolickiej, jej struktury, relacji zachodzących z innymi dziedzinami nauk pedagogicznych oraz z innymi naukami. W tej dyskusji muszą zabrać głos, przede wszystkim, uczeni pedagodzy i teologowie, psycholodzy i filozofowie, a także reprezentanci innych nauk, przyczyniając się w ten sposób do zbudowania głównych punktów oparcia w konceptualnym „szkielecie” nowej nauki.

Swój kompetentny głoś mieli by też zabrać i pedagodzy – praktycy, czyli ci, którzy na codzień muszą rozwiązywać problemy nauczania i wychowania dzieci i młodzieży w duchu katolickim. Tylko w ścisłym związku teorii i praktyki można liczyć na ukształtowanie takich naukowych celów i zadań pedagogiki katolickiej, które znalazłyby sensowne przełożenie na potrzeby i rzeczywistość życia codziennego tych, do których ma być skierowana działalność pedagogów katolickich. Kierując się tymi dobrymi intencjami, autorka spróbuje tutaj dołączyć swój skromny głos do naukowo-praktycznej dyskusji wokół pedagogiki katolickiej z tym, że jest świadoma dyskusyjnego charakteru wiele z niżej przytoczonych przez nią tez.

Aby wydostać się ze stanu swoistego „chaosu”, w którym jeszcze znajdujemy się, próbując zbudować koncepcje pedagogiki katolickiej, musimy chyba najpierw określić różne ewentualne funkcjonalne traktowania pedagogiki katolickiej. Może ona, moim zdaniem, pełnić takie funkcje:

  • Pedagogika katolicka jako nauka. Ma swoje źródła i opracowania[1] nauknwe, m.in. monografie, książki pokonferencyjne, artykuły w czasopismach naukowych, w tym wyspecjalizowanych w tej właśnie sferze;
  • Pedagogika katolicka jako dziedzina osiągnięć naukowych w procesie przygotowania kadry naukowej wyższej kwalifikacji (doktorów, doktorów habilitowanych). Ma być wpisana w dyplomach i skonkretyzowana w treści wymóg klasyfikacyjnych do prac dysertacyjnych oraz egzaminu doktorskiego z tej dziedziny;
  • Pedagogika katolicka jako profesja, specjalność czy /i specjalizacja w procesie zawodowego przygotowania specjalistów z wyższym wykształceniem pedagogicznym (pedagogów katolickich). Zawiera wachlarz dyscyplin, objętych odpowiednimi państwowymi standardami przygotowania specjalistów oraz właściwe przedmioty specjalistyczne, przygotowujące do pracy zawodowej;
  •  Pedagogika katolicka jako przedmiot nauczania (skonkretyzowana w odpowiednich programach, sylabusach i podręcznikach dla studentów, odzwierciedlająca w dostępny dla studentów sposób i w określonej objętości materiału aktualny poziom rozwoju tej nauki);
  • Pedagogika katolicka jako sfera praktycznej działalności - to pedagogiczne doświadczenie pedagogów katolickich, wzbogacające sobą teorię (czy/i bazujące się na nauce), tradycje, osiągnięcia praktyczne, interesowne idee, oryginalne pomysły, nowatorskie rozwiązania problemów pedagogicznych praktyków, wychowujących dzieci, młodzież i dorosłych w duchu katolickim w przedszkolach i szkołach katolickich, w placówkach opiekuńczo-wychowawczych i leczniczych (na przykład domach małego dziecka, sierocińcach, domach samotnej matki, ośrodkach szkolno-wychowawczych, domach opieki społecznej, hospicjach), znajdujących się pod patronatem religijnych zgromadzeń i in.

W tej klasyfikacji wydaje się być zawarta, moim zdaniem, określona hierarchia, która wyraźnie ukazuje kierunek i ewentualne sposoby osiągnięcia oraz dalszego rozwoju wiedzy w dziedzinie pedagogiki katolickiej na różnych poziomach (na przykład, kierunek osiągnięcia konkretnych szczebli indywidualnej wiedzy – z dołu do góry). Jednak trzeba też zdawać sobie sprawę z tego, że rozwój nauki ma rzutować na wzbogacenie wiedzy na wszystkich innych szczeblach, wnosząc to, co jest najnowszego, naukowo sprawdzonego i cennego tak do programów badań naukowych i nauczania studentów, jak i do praktycznej pedagogicznej działalności (a w stosunku nowatorskiej praktyki – też i na odwrót).

Patrząc na zagraniczne osiągnięcia, aby zdiagnozować, w którym mieście my właśnie znajdujemy się dzisiaj, należy uznać, że niektóre kraje, na przykład sąsiednia Słowacja wyszły na wysoki stopień osiągnięć w dziedzinie pedagogiki katolickiej. Tak, na przykład, są tam wyspecjalizowane rady do obrony prac naukowych (doktorskich i habilitacyjnych) z pedagogiki katolickiej. Przed nami dopiero leży długa droga w tym kierunku.

Od czego zacząć, żeby rozwijać pedagogikę katolicką we wszystkich z wyżej wymienionych aspektów jej funkcjonowania?

 Przy tak określonej klasyfikacji pedagogiki katolickiej (według kryterium jej funkcjonalności) należałoby, moim zdaniem, zacząć od prób konceptualnego opracowania jej szczytowej pozycji – pedagogiki katolickiej jako nauki. Da to możliwość zgromadzenia i naukowego opracowania szerokich warstw źródeł i literatury, publikacji kolejnych monografii z tej nowej interdyscyplinarnej dziedziny, zorganizowania licznych konferencji naukowych, otwarcia dyskusji, tworzenia nowych czasopism, publikacje artykułów, ułożenie projektów naukowych, w tym międzynarodowych, przeprowadzanie badań.

Zapoznanie się z teoretycznym naukowym dorobkiem ma służyć procesowi przygotowania kadry pedagogicznej wyższej kwalifikacji w tej sferze, która, z jednej strony poprzez swoje badania naukowe będzie sprzyjać dalszemu rozwojowi tejże nauki, zaś z drugiej strony - mając głębokie rozeznanie w istocie rzeczy – musi zabrać się do opracowania koncepcji zawodowego przygotowania przyszłych pedagogów katolickich na wyższych studiach pedagogicznych. Przy realizacji ostatniego zadania należy obowiązkowo uwzględnić realia, czyli zapotrzebowanie na takich specjalistów w szkołach i placówkach opiekuńczo-wychowawczych czy też resocjalizacyjnych, oraz rzeczywistą sytuacje na rynku pracy, wakaty i zawodowe funkcje na konkretnych etatach pedagogicznych, które chcieliby zająć pedagodzy katoliccy oraz zawarte w sylwetkach absolwentów wymagania do specjalistów, ubiegających się o zajmowanie tych etatów.

Układanie programu studiów ze specjalności (a niektórzy pedagodzy uważają, że może powstać nawet odrębny kierunek) czy specjalizacji „Pedagogika katolicka” ma się ściśle wiązać z ukształtowaniem sylwetki absolwenta, zapoznania się z ewentualnymi etatami (miejscami zatrudnienia) przyszłych pedagogów katolickich z tym, żeby dokładnie określić ten zakres teoretycznej wiedzy ogólnej, psychologiczno-pedagogicznej i specjalistycznej, oraz metodycznych umiejętności, który będzie im potrzebny do pełnienia funkcji zawodowych na konkretnym stanowisku.

W centrum przygotowania zawodowego ma się znajdować przedmiot – pedagogika katolicka. Jego opracowanie, przygotowania dobrych podręczników, układanie ramowego orientacyjnego (na początku) programu nauczania – kolejny krok w rozwoju pedagogiki katolickiej jako profesji. Równolegle z tym, należy uważnie obserwować szkoły katolickie, placówki opiekuńczo-wychowawcze i resocjalizacyjne, znajdujące się pod patronatem religijnych zgromadzeń jako pierwsze ewentualne miejsca zatrudnienia pedagogów katolickich, jako miejsca praktyk studenckich oraz jako „teren” nowatorskich poszukiwań długoletnich pedagogów-praktyków.

Wychodząc z takiej logiki, należy więc zaczynać od ustalenia konceptualnych zasad pedagogiki katolickiej jako samodzielnej nauki, ponieważ to właśnie nauka ma stać się podstawą dla teoretycznego uzasadnienia właściwej organizacji szkolnictwa i działalności systemu placówek opiekuńczo-wychowawczych i resocjalizacyjnych, bazujących na wzorcach wychowania katolickiego. Z drugiej strony, praktyczną działalność długo pracujących i mających wysokie osiągnięcia szkół i innych placówek w duchu katolickim należałoby uważnie zbadać i usystematyzować, wzbogacając w taki sposób metodyczne aspekty pedagogiki katolickiej jako nauki.

Próbując budować naukową koncepcję pedagogiki katolickiej jako nauki, należy zadać sobie szereg pytań, żeby później szukać na nie odpowiedzi;

  • Czym jest pedagogika katolicka? Co jest przedmiotem jej poszukiwań naukowych?
  • Jakie są jej cele i zadania?
  • Jaka jest struktura pedagogiki katolickiej (z jakich strukturalnych części może ona się składać)?
  • Czym się ma zajmować każda z poszczególnych części pedagogiki katolickiej?
  • Co jest teoretyczną podstawą pedagogiki katolickiej?
  • Jakie są źródła poznania naukowego pedagogiki katolickiej?
  • Jakie są metody badań naukowych w pedagogice katolickiej?
  • Jaki jest stosunek pedagogiki katolickiej do innych nauk pedagogicznych? Jakie jest miejsce pedagogiki katolickiej w systemie nauk pedagogicznych?
  • Z jakimi innymi naukami jest związana pedagogika katolicka i w jaki sposób? Z zakresu wiedzy, jakich dyscyplin korzysta pedagogika katolicka? Z kolei, co ona może zaoferować innym naukom humanistycznym dla ich rozwoju?

Próbując, chociaż częściowo usystematyzować i krótko określić niektóre odpowiedzi na w/w pytania, można zaproponować takie tezy:

  1. Jakie znaczenie nabiera określenie „pedagogika katolicka”?

Określenia „pedagogika katolicka” można używać w dwóch pojęciach: szerokim i wąskim. W szerokim ujęciu tego pojęcia pedagogika katolicka może być rozumiana jako część antropedagogiki katolickiej, która służy do poznania tego, jak prowadzić człowieka drogą życiową. Ze względu na to oraz uwzględniając kryterium wieku, antropedagogika katolicka mogłaby zawierać trzy główne części – pedagogikę katolicką (tutaj właśnie już w wąskim ujęciu tego pojęcia, dotyczącego tylko dzieci i młodzieży), andragogikę katolicką (zajmującą się problemami wychowania, wtórnej socjalizacji czy resocjalizacji osób dorosłych na zasadach katolickich) i geragogikę katolicką (zajmującą się problemami nieformalnej edukacji i adaptacji człowieka w podeszłym wieku z uwzględnieniem terapeutyczno-pedagogicznych oraz tanatopedagogicznych aspektów działalności).

Mając na uwadze cele, zadania i przedmiot badań pedagogiki katolickiej jako nauki, należy zdawać sobie sprawę z potrzeby uwzględnienia tak szerokiego, jak i wąskiego ujęcia problematyki, jednak, bez wątpienia priorytetem tutaj ma być integralne katolickie wychowanie dzieci i młodzieży.

  1. Czym jest pedagogika katolicka?

Na podstawie wyżej wymienionego można powiedzieć, że pedagogika katolicka jest nauką o integralnym wychowaniu człowieka ( przede wszystkim dzieci i młodzieży) na zasadach nauczania Kościoła katolickiego.

  1. Co jest przedmiotem badań naukowych w pedagogice katolickiej?

Przedmiotem badań jest proces integralnego wychowania człowieka w duchu katolickim.

  1. Co jest celem pedagogiki katolickiej?

Celem pedagogiki katolickiej jako nauki jest ustalenie zadań, teoretycznych podstaw, treści, form, metod i środków wszechstronnego wychowania człowieka (religijno-moralnego, społecznego (w tym – do życia w rodzinie), intelektualnego, estetycznego, fizycznego i in.) na wartościach katolickich, wspomaganie procesu jego prawidłowej socjalizacji i/czy resocjalizacji, rozwoju samodzielności i dojrzałości, przygotowanie młodego człowieka do życia w społeczeństwie zgodnego z prawem i obyczajowością religijną oraz pomoc ludziom dorosłym i starszym w pokonywaniu problemów, realizacji potrzeb i dokonania właściwych życiowych wyborów przy pomocy środków psychologiczno-pedagogicznych i na podstawie wiary katolickiej.

  1. Jakie są główne zadania pedagogiki katolickiej jako nauki?
  • teoretyczne uzasadnienie roli, celów, zadań, zasad, form, metod i środków wychowania dzieci, młodzieży i osób dorosłych w duchu katolickim (na podstawie opracowania właściwych źródeł teoretycznych i literatury z pedagogiki, teologii, psychologii, filozofii, etyki, historii, kulturoznawstwa i in. nauk);
  • wzbogacenie wiedzy poprzez poznawanie teoretycznych nabytków i osiągnięć praktycznych z dziedziny pedagogiki chrześcijańskiej i katolickiej w innych krajach świata, ukazanie wspólnych cech i specyfiki oraz ewentualnych perspektyw rozwoju tej nauki w Polsce i za granicą;
  • systematyzacja wieloletniego pozytywnego doświadczenia pedagogów, wychowawców, katechetów, nauczycieli, pracujących w różnego rodzaju placówkach edukacyjnych, opiekuńczo-wychowawczych i częściowo resocjalizacyjnych, znajdujących się pod opieką reprezentantów Kościoła Katolickiego (przedszkola, szkoły średnie, świetlice i inne ośrodki terapeutyczne dla dzieci z odchyleniami w rozwoju psychofizycznym, ośrodki szkolno-wychowawcze, internaty, domy dziecka, domy małego dziecka, domy samotnej matki, domy pomocy społecznej, schroniska dla bezdomnych i in.) oraz w szkołach imienia osób świętych i zasłużonych w pracy dla Kościoła;
  • na podstawie ogólnej teorii i metodyki wychowania katolickiego tworzenie niezbędnej bazy naukowej dla kształtowania przyszłych specjalistów z pedagogiki katolickiej, w tym – doskonalenia struktury i treści przedmiotu nauczania „pedagogika katolicka” dla studentów wyższych studiów pedagogicznych.
  1. Jaka jest struktura pedagogiki katolickiej?

Moim zdaniem, na strukturę pedagogiki katolickiej jako nauki początkowo mogą się składać następne naukowe subdyscypliny:

  • Historia rozwoju pedagogiki katolickiej;
  • Teoria wychowania katolickiego;
  • Metodyka wychowania katolickiego;
  • Organizacja i zarządzanie katolickimi placówkami oświatowymi, opiekuńczo-wychowawczymi i resocjalizacyjnymi.

 7. Co głównie ma zawierać każda strukturalna część pedagogiki katolickiej?

Historia rozwoju pedagogiki katolickiej winna ukazywać najważniejsze pedagogiczne idee i fakty, zawarte w Piśmie Świętym, pracach Ojców Kościoła, historiach życia osób świętych i błogosławionych, wybitnych działaczy religijnych, które mogą służyć teoretyczną podstawą oraz właściwym przykładem do naśladowania w procesie wychowania katolickiego;

Teoria wychowania katolickiego winna zawierać aksjologiczne podstawy wychowania katolickiego, określenie pojęcia i treści chrześcijańskiego ideału wychowawczego (wcieleniem, którego jest osoba Jezusa Chrystusa), uzasadnienie teorii kształtowania wartości chrześcijańsko-katolickich; ustalić zasady wychowania katolickiego, szczególnie sposoby postępowania w relacjach z podopiecznymi ludźmi innej wiary, obrządku albo niewierzących, z osobami w różnym wieku, z uwzględnieniem specyfiki tego procesu w zależności od ewentualnych problem zdrowotnych i społecznych; ukazywać wspólne i odmienne cechy wychowania katolickiego z innymi systemami wychowawczymi, wyjaśniać stosunek teorii kształtowania wartości katolickich do pedagogicznej teorii personalizmu.

 Metodyka wychowania katolickiego winna ukazywać właściwe zadania, treści, formy, metody i środki wychowania dzieci, młodzieży i dorosłych w duchu katolickim z uwzględnieniem specyfiki ich psychofizycznego rozwoju oraz ewentualnych zaburzeń procesu socjalizacji; prócz wykorzystania szeroko stosowanych w pedagogice ogólnej różnych form, metod i środków wychowania musi też uzasadniać znaczenie praktyk religijnych, działalności charytatywnej, udziału we wspólnotach kościelnych, czytania literatury religijnej oraz poznawania sztuki sakralnej (malarstwa, architektury, rzeźbiarstwa, muzyki, śpiewu, teatru), a także zwiedzania szczególnych miejsc religijnego kultu w Polsce i na całym świecie dla procesu wychowania chrześcijańsko-katolickiego dzieci, młodzieży oraz osób dorosłych.

Organizacja i zarządzanie katolickimi placówkami oświatowymi, opiekuńczo-wychowawczymi i resocjalizacyjnymi - ta część winna uwzględniać możliwości i określone właściwymi regulaminami zadania, funkcje, obowiązki oraz osiągnięcia i problemy w działalności kadry pedagogicznej, zatrudnionej w różnych typach placówek, gdzie wychowanie bazuje na zasadach katolickich.

  1. Co jest teoretyczną podstawą pedagogiki katolickiej?

Główną teoretyczną podstawą pedagogiki katolickiej jest Katolicka nauka i teoria personalizmu.

  1. 9.      Jakie są źródła poznania naukowego pedagogiki katolickiej?

Źródłami naukowego poznania w pedagogice katolickiej są, przede wszystkim, Biblia, księgi pisane przez Ojców Kościoła, dokumenty Stolicy Apostolskiej (interesuje je zawarte tam aspekty, dotyczące szeroko pojętego procesu wychowania); źródła oraz literatura pedagogiczna, psychologiczna teologiczna, ukazująca właściwości i prawidłowości tego procesu (monografie, artykuły w czasopismach, materiały pokonferencyjne, dokumenty archiwalne dotyczące historii rozwoju i działalności szkół oraz innych placówek, prowadzonych przez zgromadzenia religijne; aktualne regulaminy, statuty, plany studiów, programy nauczania, plany i sprawozdania z działalności wychowawczej, opiekuńczej, kulturalno-oświatowej dzisiejszych placówek katolickich).

10. Jakie jest miejsce pedagogiki katolickiej w strukturze nauk pedagogicznych?

Pedagogika katolicka należy do systemu nauk pedagogicznych, z którymi ją wiążą ścisłe więzi, szczególnie z takimi dyscyplinami, jak pedagogika ogólna, teoria wychowania, historia wychowania, andragogika, geragogika, pedagogika społeczna, pedeutologia, pedagogika opiekuńczo-wychowawcza, pedagogika przedszkolna i wczesnoszkolna, animacja kultury, pedagogika specjalna, resocjalizacja. Bazując na naukowych osiągnięciach tych pedagogicznych nauk pedagogika katolicka ma swoim zadaniem ukierunkowanie właściwych procesów pedagogicznych – wychowania, rozwoju, socjalizacji, resocjalizacji, adaptacji, rewalidacji i in. w stronę kształtowania głęboko wierzącej osobowości katolika, który potrafi służyć Panu Bogu, społeczeństwu i swemu bliźniemu.

  1. Jaki istnieje związek pedagogiki katolickiej z innymi naukami?

Pedagogika katolicka jest ściśle związana z innymi naukami, przede wszystkim z teologią, z psychologią, filozofią, socjologią, historią, antropologią, gerontologią, aksjologią, etyką, kulturoznawstwem, medycyną i in.

12. Jakie są metody badań naukowych w pedagogice katolickiej?

Metody, techniki i narzędzia badawcze w pedagogice katolickiej są na ogół te same, co w innych dyscyplinach pedagogicznych. Winne one przewidywać tak cele teoretyczno-poznawcze, jak i praktyczno-wdrożeniowe. W pedagogice katolickiej jako nauce należy wszelako stosować badania teoretyczne, związane z analizą wyżej wymienionych źródeł i opracowań, ustaleniem pewnych tendencji, właściwości, specyfiki szeroko pojętego procesy wychowania integralnego na zasadach katolickich dzieci, młodzieży, osób dorosłych w zależności od charakteru ich psychofizycznego i duchowego rozwoju, potrzeb, możliwości, aktualnych problemów, ewentualnych form niedostosowania społecznego i in. aspektów. Nie mniej jednak ważnym wydaje się być stosowanie empirycznych metod i technik, związanych z poznawaniem konkretnych uwarunkowań, osiągnięć, rozwiązań i problemów, dotyczących badanych procesów pedagogicznych w warunkach wybranych placówek opiekuńczo-wychowawczych (realizowanych przy pomocy wywiadów, ankiety, obserwacji, testów, analizy dokumentów działalności szkół, socjometrii i in.).

Dopiero po jakimś czasie, po zgromadzeniu, rzetelnej analizie, interpretacji, głębokiemu uświadomieniu i aprobacji wyników szeregu teoretycznych i empirycznych badań, realizowanych przez naukowców i praktyków w dziedzinie pedagogiki katolickiej, należałoby zrobić następny krok – opracować konceptualne zasady zawodowego przygotowania przyszłych pedagogów katolickich na wyższych studiach pedagogicznych. Tutaj, swoją drogą, należy znowu określić szereg problemów, do dyskusji, nad którymi i rozwiązania warto zaprosić szerokie kręgi społeczności naukowo-pedagogicznej i praktyków.

Reasumując, można powiedzieć, że wyżej określone konceptualne zasady rozwoju pedagogiki katolickiej jako nauki mają charakter bardzo ogólnych wytycznych, ewentualnych wątków, do szerokiej dyskusji, nad którymi i rozwoju dalszych badań naukowych należy zaprosić odpowiednich specjalistów oraz tych wszystkich, komu nie jest obojętny duchowny rozwój każdego członka społeczeństwa.

 

 

 



[1] Zob. Pedagogika katolicka. Zagadnienia wybrane. (red.) A.Rynio. Stalowa Wola 1999; S.Chrobak. Koncepcja wychowania personalistycznego w nauczaniu Karola Wojtyły Jana Pawła II. Warszawa 2001; S.Jędrzejewski. Pedagogia Jezusa w świetle Ewangelii. [w:] Seminare, 2002, Nr 18; A. Rynio. Integralne wychowanie w myśli Jana Pawła II. Lublin 2004; J. Zimny. Katecheza w ujęciu Jana Pawła II. Aspekty pedagogiczne. Sandomierz 2006; J. Zimny. Zasady chrześcijańskiego wychowania. [w:] 4; Aktualne wyzwania dla nauk społecznych (red. J. Zimny). Ružomberok-Kijów-Sandomierz 2006, s.109- 138; Pedagodzy na współczesne czasy. (red.) J. Zimny. Stalowa Wola – Ružomberok - Sandomierz 2006; M. Wolicki. Znaczenie wychowawcy w wychowaniu ku wartościom. [w:] Wychowanie ku wartościom (red.) J. Zimny. Sandomierz 2006.