• 01.jpg
  • 02.jpg
  • 03.jpg
  • 04.jpg
  • 05.jpg
  • 06.jpg
  • 07.jpg
  • 08.jpg


Ks. Prof. Dr hab. Marian Wolicki

KUL Stalowa Wola

 

ZNACZENIE AUTORYTETU W WYCHOWANIU

 

1. Pojęcie i podział autorytetu

Słowo „autorytet” wywodzi się od łac. słowa „auctoritas” i oznacza wpływ, znaczenie, powagę[1]: oraz „wyraża się w poważaniu jakiejś osoby lub określonej wspólnoty”[2]. Rozważając problem autorytetu możemy wyróżnić różne jego rodzaje. Rozróżnia się przede wszystkim autorytet absolutny Boga i zmienny – ludzki; autorytet zewnętrzny (władzy, funkcji, instytucji urzędu, stanowiska) i autorytet wewnętrzny - osobowy, wynikający z racji moralnych, duchowych, cech osobowościowych. W zależności od dziedziny, której dotyczy możemy wyróżnić autorytet religijny – dotyczący dziedziny religijności, moralny odnoszący się do obszaru moralności, następnie autorytet intelektualny, społeczny, zawodowy itp.

Dla celów dalszych rozważań przyjmuje się w tym artykule podział autorytetu na autorytet autentyczny i autorytet pozorny. „Autorytet autentyczny jest autorytetem moralnym, aprobowanym przez wychowanka, opartym na zaufaniu, szanującym jego wolność i prawo do samodzielności”[3]. Autorytet pozorny oparty jest na „sile władzy i przemocy urzędu”[4]. Przejawia się on w rozkazywaniu, narzucaniu i opiekuńczości[5].

 

2. Potrzeba autorytetu w wychowaniu

Jak pisze ks. J. Zimny, „autorytet wydaje się być warunkiem umożliwiającym funkcjonowanie każdego społeczeństwa”[6]. Autorytet jest potrzebny w wielu dziedzinach kultury, w tym także w wychowaniu. Jednym z podstawowych warunków skutecznego wychowania jest posiadanie przez wychowawców autentycznego autorytetu. „Młode pokolenie ma prawo opierać się na prawdziwych autorytetach wśród osób starszych”[7].

Dlatego należy przede wszystkim podkreślić rolę autorytetu w wychowaniu. „Bez autorytetu trudno byłoby rodzicom wychowywać dzieci, nauczycielom uczyć, lekarzom leczyć, a kapłanom wykonywać posługi religijne w Kościele”[8]. Chodzi więc tu o ukazanie właściwej roli autentycznego autorytetu w rodzinie, szkole i innych wspólnotach[9].

„Autorytet odgrywa doniosłą rolę w procesie wychowawczym młodego pokolenia”[10]. W pedagogice personalistycznej postuluje się tzw. wychowanie do autorytetu, do bycia autorytetem i do uznawania autorytetu[11]. „W pedagogice współczesnej podkreśla się w związku z tym rolę autorytetów jako wzorów osobowych, przykładów, z którymi identyfikuje się wychowanek”[12].

Znaczenie autorytetu podkreślają dobrze słowa: „To, co autorytet głosi, ustanawia i wymaga, jest święte, i biada temu, kto go krytykuje, ponieważ krytykując autorytet, zagraża samym podstawom wiary i egzystencji owej jednostki”[13]. Autorytet służy szczególnie utrzymaniu i nauczania prawdy[14], bez czego trudno by było wyobrazić sobie prawdziwe wychowanie. „Jeśli autorytet zostanie zdyskredytowany, wówczas wiara, zależna od jednostronnego szacunku, także zaniknie”[15].

 

3. Warunki bycia autorytetem

Wszelki ludzki, ziemski autorytet bierze swój początek z autorytetu samego Boga. Szczególnie jest to widoczne w autorytecie rodziców, a zwłaszcza ojca. Ojciec w rodzinie posiada bowiem osobliwy autorytet przedstawiciela Boga – Ojca niebieskiego. Podkreślają to również świeccy autorzy, pisząc, że w rodzinie „mąż jest źródłem autorytetu”[16] „Stąd też cała siła autorytetu ojca płynie z jego szczególnego podobieństwa do Ojca niebieskiego`”[17]. Z kolei, „upadek ojcostwa, zanik autorytetu ojca rodziny zaczyna się przede wszystkim od zerwania kontaktu z Ojcem w niebios”[18].

Z uznaniem autorytetu Boga wiąże się także zachowanie prawa Bożego i norm moralnych z niego wynikających. Rodzice „z natury rzeczy mają wymagany autorytet, dlatego powinni postępować zgodnie z objawieniem Bożym i nauczaniem Kościoła”[19].       

Jest to konieczny warunek, by wychowawca był autorytetem moralnym dla dziecka. Tak np. ojciec w rodzinie powinien posiadać przede wszystkim autorytet moralny w oczach dziecka. Warunkiem posiadania przez ojca takiego autorytetu jest osobiste przestrzeganie przez niego tych norm i zasad postępowania, których zachowania domaga się on od dziecka. „Autorytet moralny ojca nie oznacza wcale surowości czy też izolacji ojca od dziecka. Wprost przeciwnie, warunkiem istotnym uznania przez dziecko tego autorytetu jest bliski uczuciowo związek z ojcem, co nie da się pomyśleć bez częstych i różnorodnych wzajemnych kontaktów”[20].

Ponadto osoba chcąca mieć prawdziwy autorytet, musi służyć autentycznym wartościom i pracować nad sobą. Autorytet prawdziwy „wynika z indywidualności danej jednostki i osobistych cech charakteru. Wewnętrzną strukturę autorytetu określają relacje interpersonalne, szczery dialog oraz wspólne cele i zainteresowania”[21].          

Autorytet zarówno poszczególnej osoby jak i wspólnoty jest związany z wyjątkową powagą, jaka one się cieszą. To z kolei zależy od sytuacji, a także posiadanej kultury czy wykształcenia[22]. W dużym stopniu autorytet osoby zależy od pracy nad sobą czyli od procesu samowychowania. Proces ten może mieć miejsce nie tylko w okresie dojrzewania młodzieńczego, ale w każdym okresie życia. „Z autorytetem wiąże się potrzeba doskonalenia duchowego i akceptowanie podstawowych wartości religijno-moralnych. Chodzi tu o wrażliwość na dobro, prawdę, piękno i świętość. Osobista szlachetność i zdolność poświęcania się bliźnim w dobrej sprawie to atrybuty osoby cieszącej się autentycznym autorytetem”[23]. Ponadto, aby mieć autorytet, „potrzebna jest kontrola nad sobą i autentyzm postawy światopoglądowo-moralnej”[24].

Należy też pamiętać, że „autorytet zapewnia sobie szacunek tak długo, póki jest legalny i używany dla celów, dla jakich się zrodził. Jako taki nie ma specjalnych przywilejów (należnych mu tylko z samego tytułu autorytetu), a na pewno nie jest święty”[25].

 

4. Skutki autentycznego autorytetu

Autorytet jest podstawą skutecznego oddziaływania na innych w różnych relacjach.. „Autorytet ludzki przejawia się w cechach osobowościowych. Są to fundamenty w budowaniu osobistej powagi. Bez nich trudno byłoby wpływać na innych, kształtować ich przekonania, ukazywać im rację czy budować u kogoś struktury światopoglądowe”[26]. Dlatego „ludzie mający autorytet skutecznie wpływają na innych. (...). Takie osoby są otwarte na dialog. Chętnie nawiązują kontakty z osobami z własnego środowiska”[27].

Autorytet jest podstawą do bycia wzorcem osobowym (osobą znaczącą). „Osoba z autorytetem wyzwala w drugim człowieku korzystne inicjatywy. U wielu młodych ludzi przyczynia się do pracy autoedukacyjnej. Jest otwarta na krytykę, chętnie podejmuje dyskusję i zachęca do twórczej współpracy. Wpływa na doskonalenie nie tylko jednostki, ale również całej wspólnoty”[28]. Osoba posiadająca autorytet pełni więc rolę ”inspirandera”, wyzwalając w wychowanku pozytywne potencjalności i pozwalając na ich pełną realizację[29].

Posiadanie autorytetu przez rodziców wobec dziecka jest podstawą zaistnienia zasadniczych mechanizmów rozwojowych: naśladownictwa, identyfikacji i modelowania. „W domu, gdzie ceni się autorytet rodzicielski, dzieci chętnie naśladują ojca i matkę. Podobnie jest w szkole – uczniowie biorą przykład z nauczycieli i w parafii – gdy duszpasterze są dla wiernych przykładem pobożności i moralnego życia”[30]. Taki wyraźny, mocny i konsekwentny autorytet rodziców jest istotnym składnikiem rozwoju. „Dzieci potrzebują wzoru, z którego mogą czerpać naukę, oraz ochrony przed odruchami, których nie są w stanie kontrolować”[31].

Taki autorytet moralny jest podstawowym warunkiem internalizacji norm moralnych i systemu wartości osób znaczących obdarzonych autorytetem w życiu dziecka, gdyż internalizacja taka następuje zawsze na bazie identyfikacji, a jednym z istotnych warunków identyfikacji z jakąś „osobą znaczącą” jest jej autorytet moralny[32]. „Małe dziecko traktuje autorytet z absolutną czcią i ślepym posłuszeństwem aż do wieku siedmiu –ośmiu lat, a następnie zaczyna oceniać innych w kategoriach wzajemności”[33]. Jeśli około szóstego roku życia „wartości głoszone przez autorytet zostały przyjęte, zinternalizowane i stają się normami dla dziecka, wpływając tym samym na działanie nawet wtedy, gdy zewnętrzne źródło autorytetu jest nieobecne”[34].

W dalszej kolejności autorytet jest podstawą do uczenia się ról społecznych w rodzinie (ról płciowych, małżeńskich, rodzicielskich) oraz do późniejszego przenoszenia tych ról do własnej rodziny. Autorytet warunkuje również skuteczność stosowanych kar, pod warunkiem, że istnieje więź uczuciowa między dzieckiem a osobą będącą autorytetem. Nieraz autorytet rodziców może działać negatywnie. Dzieje się tak wtedy, gdy rodzice posiadają autorytet w oczach dziecka, a podają mu niewłaściwe normy zachowania[35].

 

5. Wychowawcy z autorytetem a wychowawcy autorytarni

Należy rozróżnić pomiędzy osobą z autorytetem a człowiekiem o osobowości autorytarnej[36]. Autorytet w znaczeniu właściwym, to „osoba, która dzięki zespołowi cech osobowościowych, szczególnie kompetencji w danym zakresie, wpływa na kształtowanie się sądów i postaw innej osoby lub grupy społecznej, uznających jej wartość; stanowi wiodący człon relacji autorytarialnej”.

„Osoba z autorytetem wyróżnia się logicznym myśleniem, silną wolą, szlachetnymi uczuciami i poprawnie działającym sumieniem”[37]. Ponadto osoby z autorytetem „wyróżniają się wyjątkową wiedzą, roztropnością i uznaniem. Cieszą się popularnością a ich polecenia są wykonywane”[38]. Bardzo istotnym elementem autorytetu jest także osobista motywacja danej osoby, która wyraża się zwłaszcza w pozytywnym nastawieniu do bliźnich[39]. Prawdziwy autorytet jest przejawem „naturalnej dobroci i altruistycznej miłości bliźniego”, oraz „wynika z indywidualności danej jednostki i osobistych cech charakteru”[40]. Natomiast wychowawcy autorytarni to wychowawcy posiadający osobowość autorytarną. Szczegółową analizę takiej osobowości autorytarnej przedstawił w swojej pracy Adorno wraz ze swoimi pracownikami[41]. Osobowość autorytarna jest to „zespół cech (poglądów, postaw), predysponujących jednostkę do ulegania autorytetom, rzadziej przeciwstawiania się im, usiłującą jednocześnie być autorytetem i podporządkowywać sobie innych; osobowości autorytarne w skrajnej postaci dzielą ludzi na posiadających władzę i jej pozbawionych; przeciwstawia się jej osobowość demokratyczną”[42]. Osobowość autorytarna to ktoś, „kto w szczególny sposób podchodzi do posiadanej przez siebie i przez innych władzy i kto dąży także do posiadania pewnych innych cech, które razem tworzą charakterystyczną i łatwą do rozpoznania osobowość”[43]. Autorzy podkreślają, że zmniejszenie się automatyczne szacunku dla autorytetu jest silnym źródłem dystresu dla osób autorytarnych[44].

 

6. Wychowanie oparte na autorytecie a wychowanie autorytarne

W zależności od rozumienia autorytetu wychowanie może być bądź oparte na prawdziwym autorytecie bądź też być wychowaniem autorytarnym. „Różnice w pojmowaniu autorytetu mają konsekwencje wychowawcze. Młodzież dorastająca nie lubi, by do niej mówiono z pozycji bezdyskusyjnych decyzji i ex auctoritate. Nie toleruje surowego wychowania rodzinnego, które przeważnie przejawia się w kontrolowaniu czasu wychodzenia i powrotu do domu, sprawdzaniu doboru kolegów i sympatii, w podejrzeniach o przedwczesne palenie papierosów i picie alkoholu, a także zażywanie narkotyków”[45]. W filozofii autorytarnej podkreśla potęgę tych, którzy mają władzę, oraz bezradność tych, którzy jej nie posiadają[46]. Podobnie „w autorytarnym domu zasadą pojmowania dobra jest unikanie tego, co zakazane, a co wyraźnie określone jest przez prawa i przepisy, których pogwałcenie uzasadnia karę mającą sprzyjać rozwijaniu dobra. W tych warunkach dobro oparte jest raczej na zasadzie unikania zła niż na uznaniu i umacnianiu wartości osoby”[47].

Dzieci „nie mogą uczyć się od rodziców, którzy na przykład używają jako autorytetu jako substytutu. To właśnie stanowi różnicę pomiędzy autorytarnymi rodzicami, którzy postępują wedle. zasady: „Rób, jak ja ci każę, a nie jak sam robię”, a tymi, dla których autorytet i dyscyplina są wyrazem wiary w wartość wzorców, wedle których żyją i które potrafią uzasadnić, bronić ich i dyskutując, a jeśli trzeba – gdy wzorce te okażą się nieodpowiednie – potrafią je zmienić”[48].

 Zasadniczy wpływ na ukształtowanie się zrębów i rozwój osobowości autorytarnej ma szczególnie surowe wychowanie, głównie rodzinne. Rodzice poprze drastyczne egzekwowanie swoich poleceń powodują wyrobienie się w dziecku nawyku ulegania autorytarnej kontroli oraz ukrywania niechęci i zadowolenia. Jest rzeczą ciekawą, że ci dorośli, którzy mieli w dzieciństwie surowych rodziców, zachowują się potem ulegle wobec silnych autorytetów, a wyrażają ukrytą wrogość i despotyzm wobec słabych, których można atakować bez narażania się samemu. O ile powaga i prestiż różnych osób czy instytucji wywołują u nich automatycznie podziw i gotowość podporządkowania się; to w stosunku do słabszych rozwija się niekiedy skłonność do uprzedzeń[49].

„Innym skutkiem tego rodzaju autorytatarnego wychowania jest wytworzenie czegoś, co freudyści nazywają „silnym superego”. Superego jest zinternalizowaną postawą rodziców. Każde pogwałcenie życzeń władzy wzbudza silne uczucie strachu, wstydu oraz winy, i tego typu przesadnie skrupulatna, szalenie drobiazgowa osoba może mieć zniszczone życie, ponieważ najlżejsze przekroczenie, rzeczywiste czy wyimaginowane, wywołuje u niej przesadną, paniczną reakcję”[50].

Przy wychowaniu autorytarnym rodzice uważają, ich autorytet „powinien naprawiać zło tkwiące w dziecku”, podczas gdy w przypadku wychowania opartego na autorytecie „zainteresowanie skupia się na rozwoju, potrzebie pomocy, kształtowaniu i nakierowywaniu”[51].

To, czy wychowanie będzie polegać na prawdziwym autorytecie czy też będzie wychowaniem autorytarnym, zależy od postaw rodziców, od tego, czy uważają dziecko za swoją własność, za „pozbawione niezależności przedłużenie samych siebie”, czy też będą „traktować nowe życie jako wolny, prawdziwy dar dla dziecka z jedną tylko możliwą konsekwencją: związku nacechowanego wolnością w przyszłości. Stwierdzenie, że rodzice uważają albo siebie albo Boga za stwórcę, jest podstawą interpretacji znaczenia władzy”[52].

Przy drugiej postawie, rodzice przyjmują na siebie obowiązek służenia. Będą oni gwarantować dziecku zrealizowanie własnych możliwości wejścia w satysfakcjonujące związki z nimi i z innymi ludźmi[53]. „Każda inna postawa nieuchronnie uważa źródło życia za źródło władzy opartej na sile i to określa jakość późniejszych stosunków”[54].

Autorytet pozorny tłumi samodzielność człowieka rozwijając niewolniczość, służalczość, brak zaufania do własnych sił, a z drugiej strony budzi rządzę władzy, nietolerancję, ambicję i próżność[55].

Jak widać z powyższych rozważań, autorytet odgrywa zasadniczą rolę w wychowaniu. Musi to być jednak autorytet autentyczny, a nie tylko pozorny. Wychowanie oparte na prawdziwym autorytecie prowadzi do wielu pozytywnych i różnorodnych skutków, przede wszystkim do kształtowania się dojrzałej i wszechstronnie rozwiniętej osobowości.

 

Bibliografia:

Adorno Th. i in. The Authoritarian Personality. New York 1950.

Chlewiński Z., Majdański S. Autorytet. [w:] Encyklopedia Katolicka. T.1. Lublin 1985, k. 1161-1168

Dominian J., Autorytet. Warszawa 1988.

Mitek E. Autorytet. [w:] Leksykon pedagogiki religii. pod red. Cz. Rogowskiego. Warszawa 2007, s. 8-10.

Sieroń R. B. Apostolat biblijny we współczesnej rodzinie. Rużomberok 2006.

Wolicki M. Wychowanie do wartości. Wrocław 1999.

Wolicki M. Dojrzała osobowość, dojrzałe sumienie. Wrocław 2000.

Zimny J. Współczesny model autorytetu nauczyciela. Rużomberok 2006.

 



[1] Z. Chlewiński, S. Majdański. Autorytet. [w:] Encyklopedia Katolicka. T. 1, Lublin 1985, k. 1161.

[2] E. Mitek Autorytet. [w:] Leksykon pedagogiki religii. praca zbior. pod red. Cypriana Rogowskieg. Warszawa 2007, s. 8.

[3] Chlewiński, Majdański, art. cyt., k. 1163.

[4] Mitek .art. cyt., s. 9.

[5] Chlewiński, Majdański, art. cyt., k. 1163.

[6] J. Zimny. Współczesny model autorytetu nauczyciela Rużomberok 2006, s. 74.

[7] Mitek, .art. cyt., s. 9.

[8] Tamże, s. 8.

[9] Tamże, s 9.

[10] Tamże, s. 8.

[11] Chlewiński, Majdański, art. cyt., k. 1168.

[12] Tamże, s. 1168.

[13] J. Dominian. Autorytet. Warszawa 1988, s. 26.

[14] Tamże, s. 26.

[15] Tamże, s. 60.

[16] Tamże, s. 97.

[17] M. Wolicki. Wychowanie do wartości. Wrocław 1999, s. 20.

[18] Tamże, s. 20.

[19] Tamże, s. 9.

[20] Tamże, s. 29.

[21] Tamże, s . 9.

[22] Mitek, art. cyt., s. 8.

[23] Tamże, s. 9.

[24] Tamże, s. 9: por. R. B. Sieroń. Apostolat biblijny we współczesnej rodzinie. Rużomberok 2006.

[25] Dominian, dz. cyt., s. 59.

[26] Mitek, art. cyt., s. 8.

[27] Tamże, s. 8.

[28] Tamże, s 9.

[29] J. Zimny Współczesny model autorytetu nauczyciela. s. 378-385.

[30] Mitek, art. cyt., s. 9.

[31] Dominian, dz. cyt., s. 92.

[32] M. Wolicki. Dojrzała osobowość, dojrzałe sumienie. Wrocław 2000, s. 121.

[33] Dominian, dz. cyt., s. 59.

[34] Tamże, s. 62.

[35] Chlewiński, Majdański, art. cyt., k. 1164.

[36] Tamże, s. 21.

[37] Mitek, art. cyt., s. 8.

[38] Tamże, s. 8.

[39] Tamże, s. 9.

[40] Tamże, s. 9.

[41] Th. Adorno i in., The Authoritarian Personality. New York 1950.

[42] Chlewiński, Majdański, k. 1166.

[43] Dominian, dz. cyt., s 21.

[44] Tamże, s. 106.

[45] Mitek, art. cyt., s. 8.

[46] Diminian, dz. cyt., s. 125.

[47] Tamże, s. 89.

[48] Tamże, s. 92.

[49] Chlewiński, Majdański, art. cyt., k.. 1166..

[50] Dominian, dz. cyt., s. 89-90.

[51] Tamże, s. 135.

[52] Tamże, s. 133.

[53] Tamże, s. 133.

[54] Tamże, s. 133.

[55] Chlewiński, Majdański. art. cyt., k. 1163.