• 20180306_114307.jpg
  • 20180506_202237.jpg
  • 20180507_184304.jpg
  • 20180508_113817.jpg
  • 20180508_140322.jpg
  • 20180509_151605.jpg
  • 20180510_092047.jpg
  • img_1167.jpg


Wytyczne wychowawcze w odniesieniu do ludzkiej miłości

 

WSTĘP

Zastosowanie wskazań soborowych

1. Harmonijny rozwój osobowości ludzkiej stopniowo odsłania w człowieku Syna Bożego. "Prawdziwe wychowanie stawia sobie za cel ukształtowanie osoby ludzkiej w odniesieniu do jej celu ostatecznego"1. Mówiąc o wychowaniu chrześcijańskim Sobór Watykański II wskazał na potrzebę zapewnienia dzieciom i młodzieży pozytywnego i roztropnego wychowania seksualnego2.

Treść dokumentu

2. Kongregacja do Spraw Wychowania Katolickiego, w zakresie swych kompetencji, uważa za swój obowiązek przyczynić się do realizacji deklaracji soborowej, tak jak to poczyniły już niektóre konferencje episkopatów na podległych sobie terytoriach.

Dokument niniejszy, zredagowany z pomocą ekspertów z zakresu problematyki wychowawczej, stawia sobie konkretny cel: przebadanie aspektu pedagogicznego wychowania seksualnego i podanie pewnych wytycznych mających na celu pełną formację chrześcijańską, zgodnie z indywidualnym powołaniem każdego człowieka.

Nie odwołując się za każdym razem do określonych cytatów dokument opiera się jednak ustawicznie na zasadach doktrynalnych i normach moralnych w tej dziedzinie przyjętych przez Urząd Nauczycielski Kościoła.

Dostosowanie do różnych krajów

3. Kongregacja jest świadoma zróżnicowania kulturowego i społecznego w różnych krajach. Niniejsze założenia muszą być wobec tego dostosowane do potrzeb duszpasterskich właściwych każdemu Kościołowi lokalnemu.

ZNACZENIE PŁCIOWOŚCI

Znaczenie płciowości w wychowaniu

4. Płciowość jest podstawowym współczynnikiem osobowości, jednym ze sposobów jej istnienia, ujawniania, porozumienia z innymi, odczuwania, wyrażania i przeżywania miłości ludzkiej. Przez to stanowi integralną część rozwoju osobowości i jej procesu wychowawczego.

"Osoba ludzka bowiem z czynnika seksualnego zyskuje rysy, które w płaszczyźnie biologicznej i duchowej czynią ją mężczyzną lub kobietą, warunkując w ten sposób dogłębny jej rozwój w stronę dojrzałości i włączania jej w społeczność"3.

Płciowość a genitalność

5. Płciowość określa mężczyznę i kobietę nie tylko w płaszczyźnie fizycznej, ale także psychicznej i duchowej, znacząc każde z nich odmiennym wyrazem. Taka różnorodność, związana z dopełnianiem się wzajemnym obu płci, w pełni odpowiada Bożemu zamysłowi, według powołania, do którego każdy jest wezwany.

"Genitalność", związana z prokreacją, jest, w płaszczyźnie fizycznej, najwyższym wyrazem tej wspólnoty miłości małżonków. W oderwaniu od tego kontekstu wzajemnego obdarowania, a więc rzeczywistości, jaką chrześcijanin przeżywa ze wsparciem i szczególnym ubogaceniem łaski Bożej, zatraca swe znaczenie, objawia egoizm jednostki i stanowi nieład moralny4.

Płciowość ukierunkowana przez miłość

6. Płciowość winna być ukierunkowana, podniesiona i zintegrowana przez miłość, która jedyna czyni tę płciowość prawdziwie ludzką. Przygotowana przez rozwój biologiczny i psychiczny, wzrasta harmonijnie i realizuje się w pełni jedynie poprzez osiągnięcie dojrzałości emocjonalnej, która przejawia się w miłości bezinteresownej i w całkowitym oddaniu siebie samego.

SYTUACJA OBECNA

Niebezpieczeństwo dezorientacji

7. Aktualnie można obserwować, nawet wśród chrześcijan, znaczne rozbieżności w sposobie pojmowania wychowania seksualnego. W obecnym klimacie zamętu moralnego kryje się niebezpieczeństwo zarówno szkodliwego konformizmu, jak i uprzedzeń dążących do zafałszowania wewnętrznej natury ludzkiego bytu, takiego, jaki wyszedł w swej integralności z rąk Stwórcy.

Konieczność wychowania seksualnego

8. W odpowiedzi na tę sytuację z różnych stron postuluje się wprowadzenie stosownego wychowania seksualnego. Ale jeśli przekonanie o jego konieczności jest w teorii dość powszechne, to z kolei w praktyce pojawiają się wątpliwości i znaczne rozbieżności, zarówno co do osób, jak i instytucji, które winny by w tym względzie podjąć odpowiedzialność wychowawczą, jak i w tym, co dotyczy przedmiotu i metod wychowawczych.

Częsty brak przygotowania

9. Wychowawcy i rodzice często przyznają, że nie są dostatecznie przygotowani do tego, by dać odpowiednie wychowanie seksualne. Szkoła nie zawsze posiada całościową wizję tego przedmiotu, która to wizja będzie niepełna, jeśli się ograniczy wyłącznie do informacji naukowej.

Szczególne trudności pewnych środowisk

10. Tym większe doświadcza się trudności w zapewnieniu wychowania seksualnego tam, gdzie gwałtowność problemu nie jest jeszcze odczuwana i gdzie często uważa się, iż rozwiąże się on sam, bez specjalnych oddziaływań wychowawczych.

Delikatne zadanie

11. Ogólnie trzeba przyznać, że chodzi o trudne zadanie, z powodu złożoności różnych elementów (fizjologicznych, psychologicznych, pedagogicznych, społeczno-kulturowych, prawnych, moralnych i religijnych), które wchodzą w działanie wychowawcze.

Chwalebne inicjatywy

12. Niektóre instytucje katolickie w rozmaitych regionach - za aprobatą i zachętą lokalnych episkopatów - rozpoczęły pozytywne dzieło wychowania seksualnego; dąży ono nie tylko do tego, by pomóc rodzicom i młodzieży na ich drodze ku dojrzałości psychicznej i duchowej, ale także, zwłaszcza do tego, by przestrzec przed niebezpieczeństwami wynikającymi z niewiedzy i upadku, które są powszechne w wielu środowiskach.

POWAŻNE PODEJŚCIE NAUKOWE

13. Z uznaniem należy także przyjąć wysiłki tych, którzy z poważnym nastawieniem naukowym poświęcili się badaniu problemu. Wychodząc z nauk humanistycznych scalają wynik swych badań z obrazem, który odpowiada wymaganiom godności ludzkiej, ujawnionej na kartach Ewangelii.

OŚWIADCZENIA URZĘDU NAUCZYCIELSKIEGO KOŚCIOŁA

Właściwa perspektywa wychowania seksualnego

14. Oświadczenia Urzędu Nauczycielskiego Kościoła, dotyczące wychowania seksualnego, stanowią pewien krok, który z jednej strony zadowala słuszne wymagania współczesności, a z drugiej - wierność tradycji5.

Sobór Watykański II w deklaracji o wychowaniu chrześcijańskim, przyznawszy młodzieży prawo do otrzymania wychowania zgodnego z jej osobistymi wymaganiami, ukazuje perspektywę, w której winno się podejmować wychowanie seksualne6.

Sobór precyzuje: "Należy więc zgodnie z postępem nauk psychologicznych, pedagogicznych i dydaktycznych dopomagać dzieciom i młodzieży do harmonijnego rozwijania wrodzonych właściwości fizycznych, moralnych i intelektualnych, do zdobywania stopniowo coraz doskonalszego zmysłu odpowiedzialności w należytym kształtowaniu własnego życia przez nieustanny wysiłek i w osiągnięciu prawdziwej wolności, po wielkodusznym i stanowczym przezwyciężaniu przeszkód. Winni oni też otrzymać pozytywne i roztropne wychowanie seksualne, dostosowane do ich wieku"7

Rodzina miejscem uprzywilejowanym

15. Konstytucja Gaudium et spes, mówiąc o godności małżeństwa i rodziny, określa tę ostatnią jako uprzywilejowane miejsce wychowania młodych do czystości8. Ale ponieważ chodzi o jeden z aspektów całościowego wychowania, niezbędna jest współpraca wychowawców z rodzicami w wypełnianiu ich misji9. Wychowanie to winno być przekazywane dzieciom i młodzieży w sposób stopniowy, w rodzinie, dążąc do uformowania pełnej osobowości10.

... Interpretuje podstawowe wartości

16. W adhortacji apostolskiej o zadaniach rodziny chrześcijańskiej w świecie współczesnym Jan Paweł II przyznaje ważne miejsce wychowaniu seksualnemu. Przede wszystkim przedstawia w niej płciowość jako wartość osobową: "Wychowanie do miłości pojętej jako dar z siebie stanowi nieodzowną przesłankę dla rodziców, wezwanych do przekazywania dzieciom jasnego i subtelnego wychowania seksualnego. W obliczu kultury, która na ogół «banalizuje» płciowość ludzką, interpretując ją i przeżywając w sposób ograniczony i zubożony, odnosząc ją jedynie do ciała i egoistycznej przyjemności, posługa wychowawcza rodziców musi skupić się zdecydowanie na kulturze życia płciowego, aby była ona prawdziwie i w pełni osobowa. Płciowość jest w istocie bogactwem całej osoby - ciała, uczuć i duszy - ujawniającym swe głębokie znaczenie w doprowadzeniu osoby do złożenia daru z siebie w miłości"11

Pomocniczość szkoły

17. Papież wskazuje zarazem na rolę szkoły, jako odpowiedzialnej za to wychowanie i harmonijną współpracę z rodzicami. "Wychowanie seksualne, stanowiące prawo i podstawowy obowiązek rodziców, winno dokonywać się zawsze pod ich troskliwym kierunkiem zarówno w domu, jak i w wybranych i kontrolowanych przez nich ośrodkach wychowawczych. W tym sensie Kościół potwierdza prawo pomocniczości, które szkoła obowiązana jest przestrzegać, współpracując w wychowaniu seksualnym w takim samym duchu, jaki ożywia rodziców"12.

Wychowanie do czystości

18. Do pełnego urzeczywistnienia wartości płciowości ludzkiej "nieodzowne jest wychowanie do czystości, które doprowadza osobę (...) do uszanowania i rozwijania «oblubieńczego sensu» ciała"13. Wychowanie to polega na panowaniu nad sobą, na zdolności ukierunkowania instynktu płciowego na służbę miłości i włączenia go w rozwój osobowy. Jako owoc łaski Bożej i naszej współpracy czystość dąży do pełnego zharmonizowania różnorodnych współczynników osobowości, pokonywania słabości natury ludzkiej, naznaczonej przez grzech tak, aby każdy mógł odpowiedzieć na wezwanie Boże względem niego.

W dziele światłego wychowania do czystości "jeśli rodzice chrześcijańscy rozpoznawają u dzieci oznaki Bożego powołania, dołożą wszelkiej troski i starania, aby wychować do dziewictwa, jako najwyższej formy owego daru z siebie, który jest istotnym sensem płciowości ludzkiej"14.

Konieczność powiązania z zasadami moralnymi

19. W nauczaniu Jana Pawła II pozytywne uchwycenie wartości, jakie należy odkryć i docenić, występuje przed rozważaniem zasad moralnych, których nie wolno pogwałcić. Zasada bowiem moralna interpretuje i określa wartości, do których człowiek powinien dążyć "ze względu na powiązanie zachodzące pomiędzy wymiarem płciowym osoby a jej wartościami etycznymi - kontynuuje papież - wychowanie ma doprowadzić do znajomości zasad moralnych i uznania ich za konieczną i cenną gwarancję odpowiedzialnego wzrostu osobowego w dziedzinie płciowości ludzkiej. Dlatego Kościół stanowczo sprzeciwia się pewnej, często rozpowszechnianej formie informowania o życiu seksualnym w oderwaniu od zasad moralnych, która nie jest niczym innym jak wprowadzeniem do doświadczenia przyjemności i bodźcem skłaniającym już w latach niewinności - do utraty pogody ducha, otwierając drogę do zepsucia"15.

Wychowawcy - adresatami dokumentu

20. Niniejszy dokument oparty na chrześcijańskiej wizji człowieka i zasadach sformułowanych ostatnio przez Urząd Nauczycielski Kościoła chce przedstawić wychowawcom niektóre podstawowe wytyczne co do wychowania seksualnego oraz uwarunkowań i modyfikacji, których należy przestrzegać w praktycznym podejściu.

I. NIEKTÓRE PODSTAWOWE ZASADY

Wychowanie chrześcijańskie zakorzenione w wierze

21. Wszelkie wychowanie odwołuje się do określonej wizji człowieka. Wychowanie chrześcijańskie dąży do stymulowania realizacji człowieka poprzez rozwój całego jego bytu, ucieleśnionego ducha, zarówno darów natury jak i łaski, którymi został ubogacony przez Boga. Wychowanie chrześcijańskie jest zakorzenione w wierze, która "rozjaśnia wszystko nowym światłem i ujawnia Boży zamysł odnośnie do pełnego powołania człowieka"16.

CHRZEŚCIJAŃSKIE POJĘCIE PŁCIOWOŚCI

Ciało odsłania sens życia

22. W chrześcijańskiej wizji człowieka szczególną rolę przyznaje się ciału, ponieważ ono przyczynia się do odsłonięcia sensu życia i powołania ludzkiego. Cielesność jest bowiem specyficznym sposobem istnienia i działania, właściwym ludzkiemu duchowi. To znaczenie jest najpierw natury antropologicznej: "ciało objawia człowieka"17 , "wyraża osobę"18 i jest w ten sposób pierwszym przekazem informacji Boga do człowieka, jakoby pewien pierwotny "sakrament, rozumiany jako znak, który w świecie widzialnym przekazuje tajemnicę niewidzialną, ukrytą w Bogu od wieków"19.

... Miłość Bożą...

23. Drugie znaczenie cielesności ma charakter teologalny: ciało przyczynia się do objawiania Boga i Jego miłości stwórczej, ponieważ wyraża charakter człowieka jako istoty stworzonej, jego uzależnienie od podstawowego daru, którym jest dar miłości. "Takim jest ciało: świadkiem stworzenia jako podstawowego daru, a więc świadkiem miłości jako źródła, z którego się rodzi sam dar"20.

Powołanie do wzajemnego daru z siebie samego

24. Ciało o tyle, o ile jest seksualne, wyraża powołanie człowieka do wzajemności, to znaczy do miłości i wzajemnego daru z siebie samego21. Ciało wreszcie wzywa mężczyznę i kobietę do spełnienia ich podstawowego powołania do płodności22.

Kobieta i mężczyzna różnią się, aby się dopełnić

25. Zróżnicowanie płciowe, które się objawia jako skonkretyzowanie bytu ludzkiego, stanowi o różnicy, ale w równości natury i godności23.

Osoba ludzka ze swej wewnętrznej natury wymaga odniesienia do drugiej, zakładając wzajemność miłości24. Płcie uzupełniają się: podobne i niepodobne jednocześnie; nie identyczne, ale równe w godności osobowej; są równe, żeby się porozumieć, różne, żeby się wzajemnie uzupełniać.

... Tworzą wspólnotę miłości

26. Kobieta i mężczyzna stanowią dwa sposoby, według których człowiek jako stworzenie realizuje swój określony udział w Bycie Boskim: są stworzeni "na obraz i podobieństwo Boga" i realizują to powołanie nie tylko jako odrębne osoby, ale także jako para, wspólnota miłości25. Ukierunkowani na złączenie i płodność, mężczyzna i kobieta poślubieni, uczestniczą w miłości stwórczej Boga, przeżywając wspólnotę z Nim poprzez drugą osobę26.

Grzech przeszkodą w doświadczeniu oblubieńczym

27. Obecność grzechu zaciemnia pierwotną niewinność, utrudnia człowiekowi zrozumienie tego orędzia: odczytanie go staje się odtąd zadaniem etycznym, przedmiotem trudnego wysiłku, powierzonego człowiekowi: "mężczyzna i kobieta po grzechu pierworodnym utracą łaskę pierwotnej niewinności. Odkrycie oblubieńczego znaczenia ciała przestaje być dla nich prostą rzeczywistością objawienia i łaski. Jednak znaczenie to pozostanie jako dane człowiekowi w etosie daru, zapisanym w głębi jego serca, jako odległe echo pierwotnej niewinności"27

Ta zdolność ciała, że jest równocześnie znakiem, narzędziem i wezwaniem etycznym pozwalającym odkryć podobieństwo pomiędzy samym ciałem a ekonomią sakramentalną, jako konkretną drogę, poprzez którą łaska i zbawienie docierają do człowieka.

Tendencje dewaluacji płci

28. Z chwilą gdy człowiek faktycznie jest skłonny sprowadzić swoją płciowość do doświadczenia "genitalnego", można pojąć reakcje, dążące do dewaluacji płci, jakoby ze swej natury była ona niegodna człowieka. Niniejsze rozważania mają na celu sprzeciwianie się takiej dewaluacji.

Chrystus - doskonały człowiek

29. "Tajemnica człowieka wyjaśnia się naprawdę dopiero w tajemnicy Słowa Wcielonego"28 , a istnienie człowieka nabiera pełnego sensu w powołaniu do życia nadprzyrodzonego. Jedynie idąc za Chrystusem człowiek odpowiada na to powołanie i staje się w ten sposób w pełni człowiekiem, wzrastając aż do osiągnięcia stanu człowieczeństwa doskonałego w mierze, która odpowiada pełni dojrzałości Chrystusa29.

W świetle chrystusa: małżeństwo...

30. W świetle tajemnicy Chrystusa płciowość jawi się nam jako powołanie do wypełnienia tej miłości, którą Duch Święty wlewa w serca odkupionych. Jezus Chrystus uświęcił to powołanie przez sakrament małżeństwa.

... I dziewictwo

31. Jezus ukazał ponadto, słowem i przykładem, powołanie do dziewictwa dla Królestwa Niebieskiego30. Dziewictwo jest powołaniem do miłości: ono czyni serce bardziej wolnym do umiłowania Boga31. Serce dziewicze, nie będąc uwarunkowane zobowiązaniami zaciągniętymi przez miłość małżeńską, może być bardziej dysponowane do darmowej miłości względem braci. W konsekwencji dziewictwo dla Królestwa Niebieskiego lepiej wyraża oddanie się Chrystusa Ojcu dla braci i dokładniej wyobraża rzeczywistość życia wiecznego, którego istotą jest miłość32

Dziewictwo jest bez wątpienia rezygnacją z formy miłości typowej dla małżeństwa, ale dzieje się to właśnie w celu głębszego podjęcia ofiarniczego otwarcia na innych, wpisanego w seksualność, oraz otwarcia na przemieniającą moc Duch Świętego, który uczy miłować Ojca i braci jak Pan Jezus.

Wartość płciowości

32. Reasumując, płciowość powołana jest do wyrażania różnych wartości, którym odpowiadają specyficzne wymogi moralne: ukierunkowana na międzyosobowy dialog, przyczynia się do pełnej dojrzałości człowieka, otwierając go na dar samego siebie w miłości; związana ponadto, w porządku stwarzania, z płodnością i przekazywaniem życia, powołana jest do wierności również tej wewnętrznej celowości. Miłość i płodność w całej rozciągłości nadają znaczenie i wartość płciowości, które jedna w drugiej się mieści i jedna drugą przyzywa i dlatego nie mogą być rozważane ani oddzielnie, ani przeciwstawnie.

... W różnych powołaniach

33. Życie uczuciowe, właściwe jednej i drugiej płci, wyraża się w sposób charakterystyczny w rozmaitych stanach życia: związek małżonków, celibat wybrany dla Królestwa Bożego, sytuacja chrześcijanina, który nie zawarł związku małżeńskiego, a to dlatego że albo jest jeszcze samotny, albo postanowił nim pozostać. We wszystkich tych przypadkach życie uczuciowe winno być podjęte i zharmonizowane w osobie ludzkiej.

NATURA, CEL I ŚRODKI WYCHOWANIA SEKSUALNEGO

Cele wychowania seksualnego: poznanie...

34. Podstawowym celem tego wychowania jest dokładne poznanie natury i wagi płciowości oraz harmonijnego i całościowego rozwoju osoby ku dojrzałości psychicznej; ma ona na względzie pełną dojrzałość duchową, do której powołani są wszyscy wierzący33.

W tym celu wychowawca chrześcijański będzie pamiętał o zasadach wiary i różnych metodach oddziaływania, biorąc pod uwagę pozytywną ocenę płciowości, wysuwaną przez współczesną pedagogikę.

... Wychowanie, dojrzewanie i...

35. W perspektywie chrześcijańskiej antropologii, wychowanie emocjonalne do płciowości winno mieć na uwadze całościową wizję osoby ludzkiej i dążyć konsekwentnie do integracji elementów biologicznych, psychoemocjonalnych, społecznych i duchowych. Integracja ta stała się trudniejsza, ponieważ wierzący również nosi w sobie konsekwencje grzechu pierwotnego.

Prawdziwa "formacja", sięgając poza ramy zwykłej informacji intelektualnej, powinna zwracać szczególną uwagę na kształcenie woli, uczuć i emocji. W istocie bowiem dążenie do dojrzałości w życiu emocjonalno-płciowym implikuje z konieczności panowanie nad sobą, które z kolei zakłada takie sprawności, jak wstydliwość, opanowanie, szacunek dla samego siebie i innych, otwarcie na drugiego.

To wszystko staje się możliwe tylko mocą zbawczą, pochodzącą od Jezusa Chrystusa.

Zdolność do obdarowania

36. Chociaż sposoby realizowania swej płciowości są różne, wychowanie powinno przede wszystkim wspierać ową dojrzałość, która "zawiera nie tylko akceptację wartości płciowości, włączoną w całość wartości, ale także zdolność ofiary, tzn. zdolność daru z siebie, zdolność altruistycznej miłości. Gdy ta zdolność jest we właściwy sposób realizowania, osoba ludzka staje się zdolna do nawiązywania spontanicznych kontaktów, do emocjonalnego opanowania siebie i poważnego zaangażowania"34.

Informacja wzbogacona o wartości

37. Pedagogika o inspiracji chrześcijańskiej widzi w osobie poddanej oddziaływaniom wychowawczym, z uwzględnieniem jej całości i złożoności, podstawowy podmiot wychowania. Winien być on wspomagany, zwłaszcza poprzez odniesienie pełne zaufania, w rozwoju swych moralnych sprawności. Łatwo o tym zapomnieć, kiedy się przywiązuje zbyt wielką wagę do samej informacji na niekorzyść innych wymiarów wychowania seksualnego. Owszem, w wychowaniu wielkie znaczenie ma poznanie nowych pojęć, ale winno ono być ożywione przyswojeniem odpowiednich wartości i wyraźnym uświadomieniem sobie osobowej odpowiedzialności związanej z wejściem w wiek dojrzały.

Wpływ płciowości na osobę

38. W tym co dotyczy wpływu płciowości na całą osobę ludzką, należy uwzględnić różnorodne aspekty: stan zdrowia, wpływ środowiska rodzinnego i społecznego, odbierane wrażenia i reakcje, jakie one wzniecają, kształtowanie woli, stopień rozwoju życia duchowego wspieranego pomocą łaski.

Przedstawiać młodym autentyczne ideały

39. Wszystko, co zostało dotąd przedstawione, ma pomóc wychowawcom jako przewodnik w kształtowaniu osobowości młodzieży. Winni oni pobudzać młodych do krytycznej refleksji nad odbieranymi wrażeniami, a proponując im system wartości, winni równocześnie dawać im świadectwo autentycznego życia duchowego zarówno osobowego, jak i wspólnotowego.

Jasne motywacje

40. Ze względu na ścisły związek między moralnością i płciowością jest rzeczą konieczną, aby znajomości zasad moralnych towarzyszyła przejrzysta motywacja, zdolna uczynić dojrzalszym szczere, osobowe do nich przylgnięcie.

Różne znaczenia płciowości, zależnie od wieku

41. Współczesna pedagogika jest w pełni świadoma faktu, iż życie człowieka naznaczone jest ciągłą ewolucją i że kształtowanie osobowości jest nieustannym procesem. Dotyczy to także płciowości, rozmaicie się przejawiającej w zależności od różnych okresów życia. Wiąże się to zarówno z ubogaceniem, jak i z poważnymi trudnościami na każdym etapie dojrzewania.

Etapy rozwojowe płciowości

42. Wychowawcy uwzględniają podstawowe etapy tego rozwoju: pierwotny instynkt, który z początku przejawia się w stanie nieogładzonym, odczuwa następnie świadomość rozdźwięku pomiędzy dobrem a złem, potem z pomocą wychowania, uczucia stabilizują się i równocześnie wzrasta poczucie odpowiedzialności. Stopniowo usuwa się egoizm, pojawia się pewien ascetyzm; drugi człowiek jest akceptowany i kochany dla niego samego; elementy płciowości scalają się: "genitalność", erotyzm, miłość, i caritas. Nawet jeżeli rezultat nigdy nie jest osiągnięty, ci którzy w jego poszukiwaniu zbliżają się do ideału, są liczniejsi, niż się sądzi.

Pełnia wychowania - tylko w wierze

43. Wychowawcy chrześcijańscy mają świadomość, że wychowanie seksualne realizuje się w pełni poprzez wiarę. Wszczepiony przez chrzest w Zmartwychwstałego Chrystusa chrześcijanin wie, że również jego ciało zostało ożywione i oczyszczone przez Ducha, którego przekazuje mu Jezus35.

Wiara w tajemnicę Zmartwychwstałego Chrystusa, który przez swego Ducha urzeczywistnia i przedłuża w wiernych tajemnicę zmartwychwstania, pozwala odkryć wierzącym powołanie do zmartwychwstania ciała, już zapoczątkowanego dzięki Duchowi Świętemu. On to zamieszkuje w sprawiedliwym jako zadatek i zaczątek całkowitego i ostatecznego zmartwychwstania.

Grzech i inne czynniki negatywne

44. Nieporządek spowodowany grzechem, obecny i działający zarówno w jednostce, jak i w kulturze charakteryzującej społeczeństwo, usilnie nakłania do pojmowania i przeżywania płciowości w przeciwstawieniu do prawa Chrystusowego według tego, co św. Paweł nazwał prawem grzechu36. Często struktury ekonomiczne, prawa cywilne, massmedia, styl życia w wielkich metropoliach są czynnikami wpływającymi negatywnie na człowieka. Wychowanie chrześcijańskie uwzględnia je i wskazuje wytyczne do przeciwstawienia się w sposób odpowiedzialny tego rodzaju wpływom.

Pomoc łaski

45. Ten stały wysiłek jest podtrzymywany i umożliwiony przez łaskę Bożą otrzymaną poprzez Słowo Boże, przyjęte z wiarą poprzez modlitwę i uczestnictwo w sakramentach. Na pierwszym miejscu wymienić należy sakrament Eucharystii, wspólnotę z Chrystusem w samym akcie Jego ofiary, gdzie młody, wierzący człowiek znajduje skuteczny chleb życia jako "wiatyk", żeby móc stawić czoło i pokonać przeszkody w jego ziemskiej pielgrzymce. Sakrament pokuty, przez właściwą sobie łaskę i pomoc kierownictwa duchowego nie tylko wzmacnia odporność na zło, ale dodaje odwagi do podniesienia się po upadku. Te sakramenty są do dyspozycji i są sprawowane we wspólnocie Kościoła. Ten, kto uczestniczy w życiu tej wspólnoty, czerpie z sakramentów siłę do prowadzenia życia w czystości według swego stanu.

Życie wewnętrzne - ponad wszelką moralistyką

46. Osobista i wspólna modlitwa jest niezastąpionym środkiem do otrzymania od Boga niezbędnej siły, aby pozostać wiernym przyrzeczeniom chrztu, móc się oprzeć podnietom natury ludzkiej zranionej przez grzech i ułagodzić sferę emocjonalną, poruszoną przez degradację środowiska.

Duch modlitwy pomaga przeżywać w sposób zwarty praktykę wartości ewangelicznych: prawość i szczerość serca, ubóstwo i pokorę w codziennym trudzie pracy i zaangażowanie na rzecz bliźniego. Życie wewnętrzne wpływa na głęboką radość chrześcijańską, zwyciężając w walce ze złem bardziej niż jakakolwiek moralistyka i wszelka pomoc psychologiczna.

W częstym, głębokim kontakcie z Panem wszyscy, w szczególności zaś młodzi zaczerpną siłę i entuzjazm do życia w czystości, a będą urzeczywistniać swoje ludzkie i chrześcijańskie powołanie przez pogodne panowanie nad sobą i wspaniałomyślne oddanie innym.

Waga tych rozważań nie powinna umknąć nikomu. W dzisiejszych bowiem czasach wielu ludzi, wyraźnie czy niewyraźnie, przejawia postawę pesymistyczną co do zdolności natury ludzkiej do podjęcia nieodwołalnego zaangażowania na całe życie, zwłaszcza w małżeństwie.

Wychowanie chrześcijańskie winno wzmocnić ufność młodych ludzi, tak aby ich zrozumieniu i przygotowaniu do tego zaangażowania towarzyszyła pewność, że łaska Boża pomaga każdemu w wypełnieniu Bożego zamysłu względem jego osoby.

Przykład chrystusa i najświętszej maryi panny

47. Naśladowanie Chrystusa i zjednoczenie z Nim, przeżywane i przekazane przez świętych, stanowią najgłębszą motywację naszej nadziei, by podejmować tak wzniosły ideał życia w czystości, nie do osiągnięcia przy pomocy tylko ludzkich sił.

Najświętsza Maryja Panna jest najdoskonalszym przykładem życia chrześcijańskiego. Kościół zawsze twierdził, że wierni, zwłaszcza młodzi, mający do Niej nabożeństwo, potrafili realizować ten ideał.

II. ODPOWIEDZIALNOŚĆ W PODEJMOWANIU WYCHOWANIA SEKSUALNEGO

ZADANIA RODZINY

Wychowanie należy przede wszystkim do rodziny

48. Wychowanie przynależy przede wszystkim do rodziny, która jest "szkołą bogatszego człowieczeństwa"37

Rodzina jest najbardziej odpowiednim środowiskiem do zapewnienia stopniowego wychowania seksualnego. Ona posiada pewien ładunek afektywny, umożliwiający, bez urażania, akceptację najbardziej delikatnej dziedziny i jej harmonijnego włączenia w osobowość zrównoważoną i bogatą.

Wzajemna serdeczność, zaufanie i dialog z dziećmi

49. Wzajemna serdeczność i zaufanie, panujące w rodzinie, pomaga w harmonijnym rozwoju dziecka od dnia narodzin.

Aby naturalne więzy uczuciowe, łączące rodziców i dzieci, były w pełni pozytywne, konieczne jest pielęgnowanie przez rodziców pogodnej równowagi w sprawach seksualnych i budowanie stosunku zaufania i dialogu z dziećmi, odpowiednio do ich wieku i stopnia rozwoju.

Przykład zachowania dawany przez dorosłych

50. Przykład dawany poprzez zachowanie dorosłych jest jeszcze ważniejszy niż znajomość teoretyczna, by można zapewnić dzieciom skuteczne ukierunkowanie, którego potrzebują do rozwiązywania problemów przeżywanych w danej chwili.

Rodzice chrześcijańscy winni mieć świadomość, że ich przykład stanowi najlepszy wkład w wychowanie dzieci. Tylko w ten sposób dzieci będą mogły nabrać pewności, że ideał chrześcijański jest rzeczywistością przeżywaną w obrębie własnej rodziny.

Współpraca rodziców i wychowawców

51. Otwarcie i współpraca rodziców w stosunku do innych wychowawców współodpowiedzialnych za formację będą miały pozytywny wpływ na dojrzewanie młodego człowieka. Wiedza teoretyczna i doświadczenie rodziców pomogą dzieciom w zrozumieniu wartości i właściwej roli w rzeczywistości bycia mężczyzną i kobietą.

Ustawiczny wpływ przeżywanych wartości

52. Powodzenie życia małżeńskiego, a w konsekwencji stabilność i świętość rodziny zależą od kształtowania sumienia oraz od przyswajanych wartości w całym okresie formowania się samych rodziców. Wartości moralne, przeżywane przez rodzinę, łatwiej stają się przekazywalne dzieciom38. Pośród tych wartości szczególnie wybija się poszanowanie życia od chwili poczęcia i - najogólniej - poszanowanie każdej osoby ludzkiej, każdego wieku i w każdej sytuacji. Należy dopomóc młodzieży w poznaniu, docenieniu i poszanowaniu podstawowych wartości życia.

Wobec doniosłości tych elementów dla życia chrześcijańskiego oraz w perspektywie Bożego wezwania do kapłaństwa lub życia oddanego Bogu wychowanie seksualne nabywa wymiaru eklezjalnego.

WSPÓLNOTA KOŚCIELNA

Wymiar eklezjalny w wychowaniu seksualnym

53. Kościół, matka wierzących, których rodzi do wiary poprzez chrzest, pełni misję wychowawczą; ta zaś została mu powierzona przez Chrystusa i realizuje się specjalnie przez głoszenie Ewangelii, poprzez wspólnotę z Bogiem i braćmi, poprzez świadomy i aktywny udział w liturgii eucharystycznej i działalności apostolskiej39.

Wspólnota kościelna stanowi od początku życia środowisko, które umożliwia przyswojenie etyki chrześcijańskiej; w niej wierni uczą się, jak nieść świadectwo o Dobrej Nowinie.

Współpraca między rodziną i wspólnotą kościelną

54. Trudności, jakie napotyka wychowanie seksualne, często w obrębie samej rodziny, są wezwaniem do tym większego zaangażowania wspólnoty chrześcijańskiej, a w szczególności kapłanów, by współpracować w dziele wychowania ochrzczonych. W tej dziedzinie szkoła katolicka, parafia i inne instytucje kościelne powołane są do współpracy z rodziną.

Współodpowiedzialność wspólnoty chrześcijańskiej

55. Współodpowiedzialność wspólnoty chrześcijańskiej w tym, by pomóc ochrzczonym przeżywać w sposób zwarty i świadomy zobowiązania podjęte na chrzcie, wynika z eklezjalnego charakteru wiary. Jest obowiązkiem biskupów formułowanie zasad i wytycznych, dostosowanych do potrzeb każdego Kościoła lokalnego.

KATECHEZA A WYCHOWANIE SEKSUALNE

Pozytywne wartości płciowości

56. Katecheza winna być terenem zapładniającym odnowę całej wspólnoty kościelnej. Zatem aby prowadzić wiernych do dojrzałości wiary, winna ona przedstawiać pozytywne wartości płciowości, łącząc je z wartościami dziewictwa i sakramentu małżeńskiego w świetle tajemnicy Chrystusa i Ewangelii.

Katecheza powinna podkreślać, że pierwszym powołaniem chrześcijanina jest miłować i że powołanie do miłości jest urzeczywistniane na dwa różne sposoby: w małżeństwie lub w celibacie, wybranym z miłości do Królestwa Bożego40. "Małżeństwo i dziewictwo to dwa sposoby wyrażania i przeżywania wyjątkowej tajemnicy Przymierza Boga ze swym ludem"41.

Katecheza w harmonii z magisterium

57. Aby rodziny miały pewność, że katecheza nie rozmija się z nauką Kościoła, duszpasterze winni dołożyć starań co do wyboru i przygotowania osób odpowiedzialnych za katechezę, jak i co do ustalenia treści i metod tej katechezy.

Wychowanie indywidualne

58. Jeśli chodzi o treści bardziej intymne, biologiczne lub emocjonalne, mądrość doradza bardziej oddziaływanie indywidualne, zwłaszcza w ramach rodziny, o czym była mowa w nr 48.

Pomoc rodzinie

59. Uwzględniając, że katecheza podejmowana na łonie rodziny stanowi formę uprzywilejowaną, należy przyjąć, że jeżeli rodzice nie czują się zdolni wypełnić tego obowiązku, mogą się odwołać do innych osób, które cieszą się ich zaufaniem. W tej dziedzinie mądra i ostrożna inicjatywa, licząca się z wiekiem i środowiskiem, może oszczędzić urazów oraz ułatwić im rozwiązanie ich problemów seksualnych. W każdym razie nie wystarczy tu podejmowanie sformalizowanych lekcji. Należy dla ich uzupełnienia wyzyskać liczne okazje podsuwane przez życie codzienne.

KATECHEZA PRZEDMAŁŻEŃSKA

Właściwa wizja etyki chrześcijańskiej w dziedzinie płciowości

60. Momentem podstawowym w przygotowaniu młodych do małżeństwa jest odpowiednie przedstawienie etyki chrześcijańskiej dotyczącej płciowości. Sprzyjającą rzeczą w katechezie przygotowawczej do małżeństwa jest fakt, że omawia się problemy płciowości w bezpośredniej perspektywie małżeństwa. Dla pełnej jej pomyślności winna być prowadzona przez pewien dłuższy czas, tak by się stał rzeczywistym katechumenatem. Katecheza ta zmierza do podtrzymania i umocnienia i czystości właściwej narzeczonym, do przygotowania ich do życia małżeńskiego przeżywanego po chrześcijańsku, jak również do pewnej specyficznej misji przynależącej do małżonków we wspólnocie Ludu Bożego.

Przygotowanie do czystości małżeńskiej

61. Przyszli małżonkowie powinni znać głębokie znaczenie małżeństwa rozumianego jako związek miłości dla wzajemnego dopełnienia się oraz prokreacji.

Stałość małżeństwa i małżeńskiej miłości wymagają czystości i panowania nad sobą, kształcenia charakteru i ducha poświęcenia jako nieodzownych warunków. Ze względu na pewne trudności w życiu małżeńskim, zaostrzające się wskutek uwarunkowań naszych czasów, czystość młodych jako właściwe przygotowanie do czystości małżeńskiej będzie stanowić decydującą pomoc małżonków. Małżonkowie zostaną ponadto uświadomieni co do zasad prawa Bożego, ogłoszonych przez Kościół, a niezbędnych do ukształtowania ich sumienia42.

Znajomość wartości małżeństwa...

62. Pouczeni o wartości i wielkości sakramentu małżeństwa, który bliżej określa im łaskę i powołanie otrzymane na chrzcie, małżonkowie potrafią z kolei przeżywać wartości i szczegółowe zobowiązania ich życia moralnego jako wymaganie i owoc łaski i działania Ducha Świętego; "osobny sakrament umacnia i jakby konsekruje małżonków chrześcijańskich do obowiązków i godności ich stanu"43.

... I odpowiadających mu zadań

Ponadto, by małżonkowie mogli przeżywać własną płciowość i wypełniać swoją odpowiedzialność zgodnie z Bożym zamiarem44 ważną jest rzeczą odpowiednia znajomość naturalnych metod kierowania swą płodnością. Jak powiedział Jan Paweł II "trzeba zatem uczynić wszystko, aby udostępnić tę wiedzę ogółowi małżonków, a wcześniej jeszcze osobom młodym, poprzez informację i wychowanie jasne, stosowne i poważne, przy współudziale par małżeńskich, lekarzy i ekspertów"45.

Istotną jest rzeczą podkreślenie, że antykoncepcja, tak natarczywie dziś propagowana, sprzeczna jest z tymi ideałami chrześcijańskimi i zasadami moralnymi, których stróżem jest Kościół. Fakt ten czyni jeszcze pilniejszą konieczność, by nauczanie Kościoła, co do środków antykoncepcyjnych i motywacje tego nauczania były przekazywane w odpowiednim momencie młodym ludziom, by ich dysponować do odpowiedzialnej jedności małżeńskiej, nasyconej miłością i otwartej na życie.

PORADNICTWO DLA DOROSŁYCH

Dialog z nowymi pokoleniami

63. Poważna katecheza dla dorosłych stanowi podstawę wychowania seksualnego dzieci, realizowanego przez dialog, który dorośli, po osiągnięciu dojrzałości ludzkiej, rozświetlonej wiarą, winni nawiązać z nowymi pokoleniami. Oprócz wskazań dotyczących metod praktycznych katecheza ta będzie rozwijać wymianę poglądów co do szczegółowych problemów, ułatwi lepsze zapoznanie się z materiałami pomocniczymi oraz umożliwi spotkanie z ekspertami, których współpraca może być szczególnie pożyteczna w trudniejszych przypadkach.

ZADANIA SPOŁECZEŃSTWA

Troska o dobro wspólne, w szczególności w szkole

64. Osoba winna odnajdywać już w społeczeństwie jako wyrażone i przeżywane te wartości, które będą miały ważny wpływ w procesie jej formowania. Ponieważ chodzi w tym wypadku o dobro wspólne46 , do społeczności cywilnej przynależy czuwać nad tym, by w szkołach zapewniona była zdrowa atmosfera w płaszczyźnie fizycznej i moralnej, oraz by były zapewnione warunki odpowiadające pozytywnym wymaganiom rodziców, lub zyskujące ich dobrowolne przyzwolenie.

Ochrona moralności publicznej

65. Państwo winno chronić obywateli przeciw niesprawiedliwościom i nieporządkowi moralnemu, jak uwodzenie nieletnich, i każda forma gwałtu seksualnego, upadek obyczajów, pozwalanie na wszystko i pornografia, manipulacja informacjami demograficznymi itp.

ODPOWIEDZIALNOŚĆ ZA WYCHOWANIE DO KORZYSTANIA ZE ŚRODKÓW SPOŁECZNEGO PRZEKAZU

Uwarunkowanie powodowane przez massmedia

66. W świecie współczesnym środki społecznego przekazu z racji swej nachalności i sugestywności wywierają na młodych i młodocianych swój stały i uwarunkowujący wpływ, dając im informacje o znaczeniu dużo większym, niż informacja i formacja rodzinna, również i przede wszystkim w dziedzinie wychowania seksualnego.

Jan Paweł II wskazał na sytuację, w jakiej przychodzi się znajdować dzieciom w kontakcie ze środkami masowego przekazu: "Zafascynowane i bezbronne wobec świata i osób dorosłych dzieci są z natury gotowe przyjąć to, co im jest oferowane w dobrym lub w złym. Przyciąga je mały ekran, naśladują każdy pokazywany gest i szybciej oraz bardziej niż ktokolwiek inny przyswajają sobie wyrażone tam emocje i uczucia"47.

Ich umiarkowane użytkowanie

67. Należy jednak zauważyć, że postęp technologiczny coraz bardziej utrudnia w odpowiednim czasie niezbędną kontrolę. Jest więc bardzo ważne, aby "odbiorcy, a zwłaszcza młodzież, narzuciła sobie w korzystaniu z tych środków społecznego przekazu umiar i zdecydowanie. Niech starają się ponadto dobrze rozumieć oglądane, słyszane lub czytane rzeczy; niech dyskutują z wychowawcami i kompetentnymi osobami, ucząc się w ten sposób właściwego ich oceniania"48 ; to wchodzi w perspektywę dobrego wychowania seksualnego.

Rozeznanie w działaniu środków społecznego przekazu

68. Celem obrony praw dziecka w tej dziedzinie Jan Paweł II budzi sumienie wszystkich odpowiedzialnych chrześcijan, w szczególności rodziców i twórców społecznego przekazu, aby nie ukrywali pod maską neutralności i szacunku dla spontanicznego rozwoju dziecka tego, co jest w rzeczywistości niepokojącym zobojętnieniem49.

... I zobowiązania władzy cywilnej

"W tej dziedzinie władza cywilna ma również szczególne zobowiązania, wynikające z troski o dobro wspólne"50. Wymaga ono, by przepisy prawne odnośnie do środków społecznego przekazu chroniły moralność publiczną, w szczególności świat młodzieży, zwłaszcza w tym, co dotyczy czasopism, filmów, programów radiowych i telewizyjnych, wystaw, spektakli i reklamy.

ZADANIA SZKOŁY W DZIEDZINIE WYCHOWANIA SEKSUALNEGO

Rola szkoły

69. Dobrze rozumiejąc to, co zostało powiedziane na temat pierwszorzędnej roli rodziny, zadaniem szkoły jest wspomagać i uzupełniać dzieło rodziców, dostarczając dzieciom i młodzieży oceny "płciowości jako wartości i zadania do wypełnienia przez każdą osobę, stworzoną mężczyzną i kobietą, na obraz Boży"51.

Dialog między wychowawcami a młodzieżą

70. Wychowanie seksualne zakłada między wychowawcą i wychowankiem odniesienie międzyosobowe, które ułatwia wejście w twórczy dialog. Powinno ono zmierzać do wzbudzenia u wychowanka wewnętrznej dyspozycji, która umotywuje i pokieruje postępowaniem osoby. Taka postawa jest ściśle związana z wartościami inspirowanymi przez pogląd na życie. Wychowanie seksualne nie może być sprowadzone do zwykłego przedmiotu nauczania lub znajomości teoretycznych, nie polega na stopniowym przekazywaniu programu, stanowi zaś specyficzny cel do osiągnięcia: dojrzałość emocjonalną ucznia i zrównoważone postępowanie w stosunkach społecznych.

Okazjonalne oddziaływanie w grupie

71. Szkoła może się przyczynić do osiągnięcia tego celu na różne sposoby. Wszystkie przedmioty mogą ewentualnie stwarzać okazję do poruszenia problemów związanych z płciowością; nauczyciel uczyni to zawsze w sposób pozytywny i z wielką delikatnością.

Wychowanie indywidualne

Pierwszorzędną rolę odgrywa zawsze indywidualne wychowanie seksualne i nie może być powierzone bez rozróżnienia komukolwiek z grona pedagogicznego, jak to będzie niżej wykazane. Wychowanie to bowiem wymaga ze strony wychowawcy nie tylko prawego sądu, poczucia odpowiedzialności, kompetencji zawodowych, dojrzałości uczuciowej i poczucia wstydliwości, ale też subtelnego wyczucia, żeby wprowadzić dziecko i dorastającego w problemy miłości i życia bez wstrząsów dla ich rozwoju psychicznego.

Specyficzne wychowanie w grupie

72. Nawet jeśli wychowawca posiada kwalifikacje konieczne do prowadzenia wychowania seksualnego w grupie, zawsze powinien brać pod uwagę konkretną sytuację danej grupy. Jest to ważne zwłaszcza w przypadku grup mieszanych, w stosunku do których trzeba podjąć szczególne środki ostrożności. We wszystkich wypadkach odpowiedzialne władze powinny uzgodnić z rodzicami, czy jest pożyteczny dany sposób postępowania. Biorąc pod uwagę złożoność problemu, dobrze jest stworzyć okazję do rozmów po to, żeby wychowanek zapytał o radę czy wyjaśnienie, których nie potrafiłby wyrazić wobec innych z powodu uczucia naturalnej wstydliwości. Tylko ścisła współpraca między szkołą a rodziną może zagwarantować wymianę doświadczeń między rodzicami i uczącymi dla dobra uczniów52

Powinnością biskupów jest sformułowanie wskazówek dotyczących wychowania seksualnego w grupach, zwłaszcza w przypadku grup mieszanych, z uwzględnieniem przepisów szkolnych i okoliczności lokalnych.

Interwencja rodziców w przypadkach szczególnych

73. Może się czasem zdarzyć, że szczególne okoliczności w życiu szkoły czynią konieczną interwencję w odpowiednim czasie. W takim wypadku władze szkolne, zgodnie z zasadą współpracy, nawiążą kontakt z zainteresowanymi rodzicami, by uzgodnić z nimi najlepsze rozwiązanie.

Eksperci od rozmów prywatnych

74. Osoby szczególnie odpowiednie z racji ich kompetencji i ich zrównoważenia, cieszące się nadto zaufaniem rodziców, mogą być zaproszone do przeprowadzenia indywidualnych rozmów z uczniami, by im pomóc w rozwoju ich dojrzałości emocjonalnej i nadać słuszny kierunek ich wzajemnym kontaktom. Takie podejście o ukierunkowaniu indywidualnym jest szczególnie istotne w najtrudniejszych przypadkach, chyba że powaga sytuacji czyni koniecznym odwołanie się do specjalisty.

Współpraca między odpowiedzialnymi

75. Kształtowanie i rozwój harmonijnej osobowości wymagają atmosfery pogodnej, będącej owocem zgody, wzajemnego zaufania i współdziałania między odpowiedzialnymi. Dochodzi się do tego poprzez wzajemne poszanowanie właściwej kompetencji różnych ludzi współdziałających w wychowaniu, ponadto ich odpowiedzialności i wyboru różnych środków oddziaływania.

DOSTOSOWANY MATERIAŁ PEDAGOGICZNY

Praca przygotowawcza

76. Dla zapewnienia właściwego wychowania seksualnego bardzo użyteczne będą dostosowane materiały dydaktyczne. Dla ich opracowania warto, by poświęcili swe najlepsze siły specjaliści z teologii moralnej i pastoralnej, katecheci, pedagodzy i psychologowie katoliccy. To samo dotyczy materiałów przeznaczonych do bezpośredniego użytku uczniów.

Niektóre szkolne teksty dotyczące płciowości są z powodu ich naturalistycznego charakteru szkodliwe dla dzieci i dorastającej młodzieży. Jeszcze bardziej szkodliwe mogą być materiały graficzne lub audiowizualne, jeżeli przedstawiają zbyt drastyczne sytuacje, do których odbioru uczeń nie jest przygotowany i które mogą powodować odczucie urażenia lub wzniecać niezdrową ciekawość, prowadzącą do złego. Wychowawcy powinni się poważnie liczyć z niepowetowaną szkodą, jaką w tak delikatnej dziedzinie może spowodować u uczniów nieodpowiedzialna postawa.

GRUPY MŁODZIEŻOWE

Znaczenie "grup"

77. Nie wolno zaniedbywać w wychowaniu czynnika, który dochodzi do działalności wychowawczej rodziny i szkoły, a który często wywiera ogromny wpływ na formowanie osoby; są to grupy młodzieży, które się tworzą w ramach działalności związanej z przeżywaniem czasu wolnego; dorastający młody człowiek włącza się w nie z intensywnością. Nauki humanistyczne uważają, że "grupy" stanowią pozytywne środowisko dla wychowania, zważywszy że dojrzewanie osobowości nie jest możliwe bez skutecznych międzyludzkich odniesień.

III. WARUNKI I SPOSOBY WYCHOWANIA SEKSUALNEGO

Delikatny charakter tego wychowania

78. Złożoność i delikatność tego zadania wymaga pogłębionej formacji dla wychowawców, specyficznych wymogów dla metod i zwrócenia szczególnej uwagi na określone cele.

FORMACJA WYCHOWAWCÓW

Dojrzałość emocjonalna wychowawcy

79. Dojrzała osobowość wychowawców, ich formacja i równowaga psychiczna mają silny wpływ na tych, których wychowują. Właściwa i pełna wizja znaczenia i wartości płciowości, a także pełne pogody scalenie ich własnej osobowości są nieodzowne u wychowawców dla osiągania konstruktywnego oddziaływania wychowawczego. Ich kompetencja jest nie tylko owocem teoretycznej znajomości, ale głównie wynikiem dojrzałości emocjonalnej. Nie zwalnia to od nabywania wiedzy naukowej; odpowiadającej ich zadaniom wychowawczym, tak trudnym w naszych czasach. Spotkania z rodzinami mogą tu być wielką pomocą.

Ponad przygotowaniem zawodowym...

80. Dyspozycje, które winny charakteryzować wychowawcę, są rezultatem jego ogólnej formacji, opartej na pozytywnej i twórczej wizji życia i ustawicznym wysiłku wcielania jej w życie. Taka formacja wykracza poza przygotowanie zawodowe, jakkolwiek byłoby niezbędne i dotyczyłoby najbardziej wewnętrznych cech osobowości, w tym również aspektu religijnego i duchowego. Ten ostatni daje gwarancję, że wychowawca będzie się odwoływał zarówno do zasad chrześcijańskich, jak i do środków nadprzyrodzonych, które winny wspierać jego działanie.

... Formacja psycho-pedagogiczna

81. Wychowawca spełniający swe zadanie poza środowiskiem rodzinnym potrzebuje dostosowanego i poważnego przygotowania psychopedagogicznego, które pozwoli mu zrozumieć szczególne sytuacje, a które wymagają uwagi szczególnej. Będzie w ten sposób służyć poradą również samym rodzicom, zwłaszcza jeśli chłopiec lub dziewczyna wymagają interwencji psychologa.

Rozpiętość przypadków problematycznych

82. Pomiędzy osobami normalnymi a tymi, które przedstawiają przypadki patologiczne, istnieje cała rozpiętość jednostek z problemami mniej lub bardziej ostrymi i trwałymi. Łatwo je zaniedbać, a przecież wymagają one rzeczywistej pomocy. W takich przypadkach bardziej niż medyczna terapia potrzebne jest stałe podtrzymywanie i ukierunkowanie ze strony wychowawców.

WYMOGI METOD WYCHOWAWCZYCH

Znajomość sytuacji i metod dostosowanych

83. Trzeba mieć jasną wizję każdej sytuacji, ponieważ stosowana metoda nie tylko znacznie warunkuje sukces owego delikatnego wychowania, ale również warunkuje współpracę między różnymi odpowiedzialnymi osobami. W rzeczywistości formułowane krytyki odnoszą się zazwyczaj do metod stosowanych przez wychowawców niż do samego faktu interwencji. Metody te winny się odznaczać określonymi wymogami, co do podmiotu wychowawczego, samych wychowawców jak i celu, który owo wychowanie sobie stawia.

DYSPOZYCJE WYCHOWANKA A METODA WYCHOWAWCZA

Wychowanie dostosowane do jednostki

84. Wychowanie emocjonalno-seksualne, będąc bardziej niż inne uwarunkowane stopniem rozwoju fizycznego i psychicznego tego, kogo się wychowuje, musi być zawsze dostosowane do indywiduum. W niektórych przypadkach rzeczą konieczną jest uprzedzić wychowanka przygotowując go na szczególnie trudne sytuacje: kiedy się przewiduje, że będzie im musiał stawić czoła, lub też ostrzegając go przed niebezpieczeństwami zagrażającymi czy trwałymi.

Stopniowanie i...

85. Trzeba jednak uszanować rozwojowy charakter tego wychowania. Właściwe stopniowanie interwencji powinno brać pod uwagę etapy rozwoju psychicznego i fizycznego, które się domagają bardziej troskliwego przygotowania i przedłużonego czasu dojrzewania. Trzeba się upewnić, że wychowanek przyswoił sobie wartości, znajomość i motywacje mu przedstawione, a również zmiany czy rozwój, które mógł zaobserwować u siebie, a których przyczyny, związki i celowość może wyjaśnić mu wychowawca w odpowiednim czasie.

WYMOGI WYCHOWAWCZEGO PODEJŚCIA

... Obiektywizm i roztropność podejścia

86. Aby wnieść trwały wkład w harmonijny i zrównoważony rozwój młodych ludzi, wychowawcy powinni stopniować oddziaływanie w zależności od szczególnej roli, jaką spełniają. Wychowanek nie chwyta i nie przyjmuje jednakowo informacji i motywacji przekazywanych przez wychowawców, ponieważ one w różny sposób dotykają jego intymności. Obiektywność i roztropność winny więc charakteryzować tego rodzaju podejście.

Informacja zgodna z prawdą

87. Informacja stopniowa wymaga wyjaśnień cząstkowych, zawsze jednak zgodnych z prawdą. Wyjaśnienia nie mogą być zniekształcone przez przemilczanie lub brak szczerości. Roztropność wymaga jednak od wychowawcy nie tylko dostosowania się do oczekiwań wychowanka, ale także doboru języka, sposobu i chwili podejścia. Wymaga liczenia się ze wstydliwością dziecka. Wychowawca powinien pamiętać także o wpływie rodziców: o ich trosce o tę stronę wychowania, o szczególnym charakterze wychowania w tej rodzinie, o ich wizji życia, o ich stopniu otwarcia na inne środowiska wychowawcze.

Ufność w oddziaływanie wychowawcze

88. Szczególny nacisk należy położyć na ludzkie i chrześcijańskie wartości płciowości, by je docenić i wzbudzić pragnienie ich realizacji w życiu osobistym i w odniesieniu do innych. Nie zapoznając trudności, które niesie rozwój płciowy, bez stwarzania jednak atmosfery obsesji, wychowawca powinien mieć zaufanie do dzieła wychowawczego: jego wsparciem może być oddźwięk, jaki znajdują u młodzieży prawdziwe wartości, jeżeli przedstawione są z przekonaniem i poświadczone żywym świadectwem.

Integralna wizja osoby

89. Zważywszy znaczenie wychowania seksualnego dla integralnej formacji osoby, wychowawcy świadomi różnych aspektów płciowości i ich wpływu na całość osobowości, szczególnie będą zabiegać o to, by nie oddzielać podawanych informacji od związanych z nimi wartości, które nadają sens i kierunek informacjom biologicznym, psychologicznym i społecznym. W związku z tym, gdy przedstawiają zasady moralne, konieczną jest rzeczą, by ułatwili zrozumienie tego, jaka jest ich racja bytu i jakie wartości zakładają.

WYCHOWANIE DO WSTYDLIWOŚCI I PRZYJAŹNI

Poszanowanie godności osoby

90. Wstydliwość, fundamentalny składnik osobowości, może być pojmowana - w płaszczyźnie etycznej - jako rozbudzona świadomość, która broni ludzkiej godności i autentycznej miłości. Przejawia się ona w reagowaniu wobec pewnych postaw i wyhamowuje pewne zachowania, które godzą w godność osoby ludzkiej. Jest to środek konieczny i skuteczny, żeby zapanować nad instynktami, umożliwić rozwój autentycznej miłości i włączyć życie emocjonalno-uczuciowe w pewnego rodzaju harmonię osoby. Wstydliwość ma wielkie znaczenie pedagogiczne i dlatego winna być dowartościowana. Dzieci i młodzież nauczą się dzięki niej poszanowania własnego ciała jako daru Bożego, cząstki Chrystusa i świątyni Ducha Świętego; nauczą się odporności na otaczające ich zło, czystości spojrzenia i wyobraźni, odnajdywania w emocjonalnych kontaktach z ludźmi wyrazu prawdziwie ludzkiej miłości ze wszystkimi jej współczynnikami duchowymi.

Pociągające przykłady cnoty

91. W tym celu należy przedstawić im konkretne i pociągające przykłady cnoty, rozwijać zmysł estetyczny i inspirując smak piękna obecnego w przyrodzie, w sztuce i w życiu etycznym; trzeba wychować młodych do przyswajania zespołu wartości zmysłowych i duchowych, w bezinteresownym porywie wiary i miłości.

Przyjaźń nie jest koleżeństwem

92. Przyjaźń jest szczytem dojrzałości emocjonalnej i różni się od zwykłego koleżeństwa swym wymiarem wewnętrznym, porozumieniem, które umożliwia i wspiera autentyczną więź, z racji szlachetnej wzajemności i stałości. Wychowanie do przyjaźni może się stać współczynnikiem wielkiej wagi dla zbudowania osobowości w jej wymiarze indywidualnym i społecznym.

Wartość przyjaźni dla dojrzałości emocjonalnej

93. Więzy przyjaźni łączące młodych obu płci przyczyniają się do wzajemnego zrozumienia i poszanowania, jeśli się utrzymują w granicach normalnej ekspresji emocjonalnej. Przeciwnie, jeśli stają się lub dążą do tego, by się stać przejawami typu "genitalnego", tracą autentyczne znaczenie dojrzałej przyjaźni, stawiają pod znakiem zapytania osiągniętą zdolność wzajemnego odniesienia i przyszłą perspektywę ewentualnego małżeństwa, jak również czynią mniej uważnym na możliwe wezwanie do życia poświęconego (Bogu).

IV. NIEKTÓRE PROBLEMY SZCZEGÓŁOWE

Wychowawca w wypełnianiu swej misji może stanąć w obliczu pewnych szczegółowych problemów, które użytecznym będzie rozważyć w tym miejscu.

Stosunki przedmałżeńskie

94. Wychowanie seksualne powinno prowadzić młodzież do uświadomienia sobie rozmaitych sposobów wyrażania i przejawiania się płciowości, a także ludzkich wartości, które winny być uszanowane. Prawdziwa miłość czyni zdolnym do otwarcia się na drugiego człowieka w imię szlachetnej pomocy, jest darem z siebie samego czynionym drugiemu dla jego dobra; umie uszanować osobowość i wolność drugiego; nie jest egoistyczna, nie szuka samego siebie w drugim53 , jest ofiarna, nie władcza. Popęd płciowy, pozostawiony sobie samemu, sprowadza się do "genitalności" i dąży do wzięcia w posiadanie drugiego, szukając bezpośrednio osobistego zadowolenia.

Stosunki intymne dopuszczalne w małżeństwie

95. Stosunki intymne mogą mieć miejsce wyłącznie w ramach małżeństwa. Tylko wtedy potwierdza się nierozerwalny, chciany przez Boga związek między znaczeniem zjednoczenia a znaczeniem prokreacji tych stosunków, ustanowionych celem podtrzymania, potwierdzenia i wyrażenia definitywnej wspólnoty życia: "jedno ciało"54 przez urzeczywistnienie miłości "ludzkiej", "pełnej", "wiernej", "płodnej"55 - czyli miłości małżeńskiej. Dlatego też stosunki seksualne pozamałżeńskie stanowią poważny nieład, gdyż są wyrażeniem zarezerwowanym dla rzeczywistości, która jeszcze nie istnieje56 ; są językiem, który się nie sprawdza w rzeczywistości życia dwojga osób, które nie utworzyły jeszcze definitywnej wspólnoty z koniecznym uznaniem i potwierdzeniem ze strony społeczności cywilnej, a dla małżonków katolickich społeczności religijnej.

Przejawy bezładu seksualnego

96. Coraz częściej widzimy, jak upowszechniają się wśród dorastających i młodzieży pewne przejawy typu seksualnego, które dysponują do całkowitego zbliżenia, bez konsekwentnej realizacji: przejaw "genitalności", które stanowią nieład moralny, ponieważ dochodzą do głosu poza małżeńskim kontekstem autentycznej miłości.

Głęboka wartość miłości

97. Wychowanie seksualne pomoże dorastającym odkryć głębokie wartości miłości i zrozumieć szkodę, jaką takie zachowania powodują w procesie jej emocjonalnego dojrzewania, gdyż prowadzą one do kontaktu instynktownego, a nie osobowego, często naznaczonego rezerwą i egoistycznym wyrachowaniem, nie mającego charakteru prawdziwego odnalezienia osobowego, a jeszcze mniej ostatecznie określonego. Autentyczne wychowanie prowadzi młodzież do dojrzałości i opanowania siebie, jako świadomego wyboru i osobistego wysiłku.

Autoerotyzm

98. Celem autentycznego wychowania seksualnego jest ustawiczny rozwój w opanowaniu podniet, by dojść z czasem do prawdziwej miłości ofiarnej. Może się tu pojawić szczególnie złożony i delikatny problem: masturbacji i jej wpływu na integralny wzrost osobowości. Masturbacja, zgodnie z doktryną katolicką, jest poważnym nieładem moralnym57 głównie dlatego, że stanowi wykorzystanie własnej zdolności płciowej w sposób, jaki istotowo sprzeciwia się jej celowości; zdolność płciowa nie jest już wprzęgnięta w służbę miłości i życia według Bożego zamysłu58.

Przyczyny

99. Wychowawca i wnikliwy doradca powinien się starać zrozumieć przyczyny tego odchylenia, by pomóc dorastającemu człowiekowi pokonać niedojrzałość, która leży u podstawy takiego zachowania. Z wychowawczego punktu widzenia trzeba mieć świadomość, że masturbacja i inne formy autoerotyzmu są objawami o wiele głębszych problemów, powodujących napięcie seksualne, które wychowanek próbuje rozładować uciekając się do takiego zachowania. Wynika z tego konieczność ukierunkowania oddziaływań pedagogicznych bardziej na przyczyny niż bezpośrednie zwalczanie tego zjawiska59

Mając pełną świadomość obiektywnej wagi zła masturbacji należy zachować niezbędną roztropność w osądzaniu subiektywnej odpowiedzialności osoby60

Pomoc przeciw autoerotyzmowi

100. Aby pomóc młodemu człowiekowi wyzwolić się z zamknięcia w sobie i poczuć się przyjętym do wspólnoty miłości, wychowawca powinien "oddramatyzować fakt masturbacji, a także nie odmawiać wychowankowi szacunku i życzliwości"61 , powinien dopomóc mu we włączeniu się w społeczność, w otwarciu na innych, zainteresowaniu nimi, by mógł się uwolnić od tej formy autoerotyzmu, dążąc do miłości ofiarnej, właściwej dojrzałości emocjonalnej; równocześnie niech go zachęci do korzystania ze środków zalecanych przez chrześcijańską ascezę, jak modlitwa i sakramenty oraz do angażowania w dzieła sprawiedliwości i miłości.

Homoseksualizm

101. Homoseksualizm, uniemożliwiający jednostce osiągnięcie dojrzałości seksualnej, zarówno z punktu widzenia indywidualnego, jak i międzyludzkiego, jest problemem, który jeśli się zjawi, musi być podjęty zarówno przez wychowawcę, jak i wychowanka w sposób w pełni obiektywny.

"Z pewnością w sprawowaniu posługi duszpasterskiej takich homoseksualistów trzeba przyjmować z rozważną łagodnością i wzbudzać w nich nadzieję, że kiedyś przezwyciężą swoje trudności i swoje wyobcowanie społeczne. Roztropnie będzie się również osądzać problem ich winy. Jednakże nie wolno posługiwać się żadną duszpasterską metodą czy rozumowaniem, które dawałoby im moralne usprawiedliwienie z tej racji, że uprawianie homoseksualizmu uznawano by za zgodne z sytuacją tych ludzi. Albowiem ze względu na obiektywny porządek moralny stosunki homoseksualne są czynami pozbawionymi niezbędnego i istotnego uporządkowania"62.

Przyczyny

102. Zadaniem rodziny i wychowawcy jest przede wszystkim szukanie czynników popychających do homoseksualizmu: zobaczenie, czy jest spowodowany przez czynniki fizjologiczne lub psychiczne, czy jest wynikiem złego wychowania lub braku normalnego rozwoju seksualnego, zaciągniętych nawyków lub złych przykładów czy jeszcze innych czynników63. Szczególnie, poszukując przyczyn tego nieładu, rodzina i wychowawca powinni brać pod uwagę elementy oceny, postawione przez Magisterium Kościoła, posługując się pomocą, jaką mogą zaoferować różne dyscypliny naukowe. Trzeba by uwzględnić czynniki różnego porządku: brak uczucia, niedojrzałość, obsesyjne nawyki, uwiedzenie, izolację społeczną, deprawację obyczajową, swobodę widowisk i publikacji. Jednakże spojrzawszy głębiej odkrywa się wrodzoną słabość człowieka jako konsekwencję grzechu pierworodnego; może ona doprowadzić do zagubienia zmysłu Boga i człowieka i mieć reperkusje w dziedzinie życia seksualnego64.

Konieczność udzielenia skutecznej pomocy

103. Po znalezieniu i zrozumieniu przyczyn rodzina i wychowawca udzielą swego wsparcia w procesie integralnego rozwoju: przyjmując ze zrozumieniem, tworząc klimat zaufania, wspierając wyzwolenie jednostki i jej wzrost w opanowaniu siebie, budząc autentyczny wysiłek moralny w powrocie do miłości Boga i bliźniego, sugerując - jeśli to konieczne - pomoc medyczną i psychologiczną ze strony osób świadomych i respektujących to, co naucza Kościół.

Narkomania i nieład seksualny

104. Społeczeństwo, które pozwala na wszystko a nie proponuje prawdziwych wartości, na których można oprzeć życie, sprzyja ucieczkom w wyobcowanie; poddani są im szczególnie młodzi. Ich ładunek idealizmu natrafia na okrutność życia, i to wytwarza napięcie mogące spowodować, z racji słabej woli, destruktywną ucieczkę w narkomanię.

Jest to jeden z problemów, który coraz bardziej narasta, który nabiera dramatycznych wymiarów dla wychowawcy. Niektóre substancje psychotropowe zwiększają wrażliwość na przyjemność seksualną, a zmniejszają ogólnie zdolność samokontroli, a w konsekwencji - obrony. Dłuższe nadużywanie narkotyków prowadzi do ruiny psychicznej i fizycznej. Bardzo często idą w parze narkotyki, niewłaściwie pojęta autonomia i nieład seksualny. Sytuacja psychiczna i ludzki kontekst izolacji, opuszczenia, buntu, w którym żyją narkomani, stwarza warunki łatwo prowadzące do wykroczeń seksualnych.

Reedukacja i działania zapobiegawcze

105. Reedukacja, wymagająca głębokich przemian wewnętrznych i zewnętrznych jednostki, jest powolna i długofalowa, gdyż ona ma pomóc do odbudowania osobowości oraz odniesień do świata ludzi i wartości. Skuteczniejsze jest tu działanie zapobiegawcze. Pozwala uniknąć głębokich braków emocjonalnych. Miłość i leczenie wychowują do poszanowania życia, ciała, płci, zdrowia, pozwalając uznać ich wartość i godność. Wspólnota cywilna i chrześcijańska musi w odpowiednim czasie umieć przyjąć młodych ludzi, zdanych na łaskę losu, wydanych na łup samotności i poczucia niepewności, pomagając im włączyć się w środowisko nauki i pracy, zająć wolny czas stwarzając możliwość właściwych miejsc na spotkanie, radość, aktywność, zapewniając okazje nowych odniesień emocjonalnych i nowych mocnych więzi.

W szczególności sport w służbie człowieka posiada znaczną wartość wychowawczą, nie tylko jako ćwiczenie cielesne, ale też jako okazja zdrowego odprężenia, w którym wychowanek ćwiczy się w wyzwalaniu ze swego egoizmu i w wyjściu naprzeciw innym. Jedynie prawdziwa wolność, wychowywana, podtrzymywana chroni przed poszukiwaniem iluzorycznych wolności narkomanii i seksu.

WNIOSKI

Przynaglająca potrzeba wychowania seksualnego

106. Z powyższych refleksji wynika, że w aktualnej sytuacji społeczno-kulturowej pilną sprawą jest zapewnienie dzieciom dorastającym i młodzieży wychowania emocjonalno-seksualnego pozytywnego i stopniowego, stosując się do wskazań Soboru. W dziedzinie tej przemilczanie nie jest odpowiednim sposobem postępowania, zwłaszcza gdy weźmiemy pod uwagę licznych "potajemnych stręczycieli", posługujących się sugestywnym językiem. Ich wpływ obecnie jest niezaprzeczalny: tym bardziej więc do rodziców należy czuwanie nie tylko nad tym, by naprawiać zło spowodowane nieodpowiednimi szkodliwymi wpływami, ale zwłaszcza nad tym, by w porę zabezpieczyć własne dzieci, zapewniając im pozytywne i przekonywające wychowanie.

Pierwszorzędne zadania rodziców

107. Obrona podstawowych praw dziecka i dorastających dla zapewnienia harmonijnego i pełnego rozwoju osobowości, zgodnego z godnością dziecka Bożego, jest przede wszystkim obowiązkiem rodziców. Dojrzałość osobowa wymaga bowiem ciągłości w procesie wychowawczym, zagwarantowanym przez miłość i zaufanie, które są właściwością środowiska rodzinnego.

Oddziaływanie szkoły w porozumieniu z rodziną

108. W pełnieniu swej misji Kościół ma obowiązek i prawo zajmowania się moralnym wychowaniem ochrzczonych. Działanie szkoły w całym wychowaniu, szczególnie zaś w tak delikatnej dziedzinie, winno być uzgodnione z rodziną. Zakłada to u wychowawców i osób współdziałających - jako że są oni za wychowanie odpowiedzialni wprost lub pośrednio - prawego sądu, co do celowości ich działania i przygotowania koniecznego do poruszania tego problemu z delikatnością i w klimacie pełnego pogody zaufania.

Wychowanie indywidualne

109. Warunkiem skuteczności informacji i wychowania emocjonalno-seksualnego jest działanie roztropne i we właściwym czasie, językiem dostosowanym, i raczej indywidualne. Rezultat tego wychowania będzie w dużej mierze zależał od ludzkiej i chrześcijańskiej perspektywy, w jakiej wychowawca przedstawi wartość życia i miłości.

Wychowanie oświecone przez wiarę

110. Chrześcijański wychowawca niezależnie od tego, czy jest ojcem czy matką rodziny, nauczycielem, kapłanem lub kimkolwiek odpowiedzialnym w tej dziedzinie, może zwłaszcza dziś być kuszony żeby zepchnąć na innych zadanie, które wymaga tyle delikatności, osądu, cierpliwości, odwagi, a które wymaga również szlachetności i zaangażowania ze strony wychowanka. Trzeba więc raz jeszcze na zakończenie potwierdzić, że ten aspekt działania wychowawczego jest przede wszystkim dla chrześcijanina sprawą wiary i ufnego sięgania po łaskę: każdy bowiem wymiar wychowania seksualnego bierze swe natchnienie w wierze, z niej też i z łaski czerpie niezbędną siłę. List św. Pawła do Galatów umieszcza opanowanie i umiarkowanie w dziedzinie tego, co tylko Duch Święty jest w stanie dopełnić w człowieku wierzącym. To Bóg udziela światła, to Bóg ofiaruje wystarczającą moc65.

Apel konferencji episkopatów

111. Kongregacja do Spraw Wychowania Katolickiego zwraca się do Konferencji episkopatów z apelem, aby się przyczyniły do zespolenia wysiłku rodziców, wspólnot chrześcijańskich i wychowawców celem solidarnego działania w dziedzinie tak istotnej dla przyszłości młodzieży i dobra społeczeństwa. Zachęca do podjęcia owego zaangażowania wychowawczego w duchu wzajemnego zaufania i w jak największym poszanowaniu praw i specyficznych kompetencji na drodze do pełnej chrześcijańskiej formacji.

Rzym, 1 listopada 1983 roku w Dzień Wszystkich Świętych.

Przypisy

  1. Sobór Watykański II, Deklaracja Gravissimum educationis, nr 1.
  2. Tamże.
  3. Światowa Kongregacja Doktryny Wiary i Deklaracja dotycząca niektórych problemów etyki seksualnej Persona humana, 29.12.1975, AAS 68(1976), s. 77, nr 1.
  4. Zob. Jan Paweł II, Adhortacja Apostolska Familiaris consortio, 22 XII 1981, AAS 74(1982), s. 128, nr 37; por. tamże nr 16.
  5. Pius XI w Encyklice Divini illius magistri z 31 XII 1929, ogłosił za błędne takie wychowanie seksualne, jakie pojawiło się w tym czasie, jako informację naturalistyczną, podawaną zbyt wcześnie i bez rozeznania, AAS 22(1930), ss. 49-86.
    W tym kontekście należy odczytywać dekret Świętego Oficjum z 21 III 1931, AAS 23(1931), s. 118-119. Jednakże Pius XI uwzględniał możliwość pozytywnego indywidualnego wychowania seksualnego "udzielanego przez tych, którzy otrzymali od Boga misję wychowawczą i łaskę stanu", AAS 22(1930), s. 71. To pozytywne dowartościowanie wychowania seksualnego, zalegalizowane przez Piusa XI, było stopniowo rozwijane przez kolejnych papieży. Pius XII w swym przemówieniu do Międzynarodowego Kongresu Psychoterapii i Psychologii Klinicznej z 13 IV 1953, AAS 45(1953), ss. 278-286, i w alokucji do członkiń Katolickiej Akcji Kobiet Włoskich z 26 X 1941, AAS 33(1941), ss. 450-458, precyzuje, jak powinno być prowadzone wychowanie seksualne w ramach rodziny; zob. przemówienie Piusa XII do Karmelitów, AAS 43(1951), ss. 734-738 i do rodziców francuskich, AAS 43(1951), ss. 730-734. Nauczanie Piusa XII otwierało drogę deklaracji Soboru Watykańskiego II Gravissimum educationis.
  1. Zob. Gravissimum educationis, nr 1.
  2. Tamże.
  3. Zob. Vaticanum II, Gaudium et spes, nr 40.
  4. Zob. Gravissimum educationis, nr 5.
  5. Tamże, nr 3; zob. Gaudium et spes, nr 52.
  6. Familiaris consortio, nr 37.
  7. Tamże.
  8. Tamże.
  9. Tamże.
  10. Tamże.
  11. Gaudium et spes, nr 11.
  12. Jan Paweł II, Audiencja generalna 14 XI 1979, Insegnamenti di Giovanni Paolo II, II-2, 1979, s. 1156, nr 4.
  13. Jan Paweł II, Audiencja generalna 9 I 1980, Insegnamenti di Giovanni Paolo II, III-1, 1980, s. 90, nr 4.
  14. Jan Paweł II, Audiencja generalna 20 II 1980, Insegnamenti di Giovanni Paolo II, III-1, 1980, s. 430, nr 4.
  15. Jan Paweł II, Audiencja generalna 9 I 1980, Insegnamenti di Giovanni Paolo II, III-1, 1980, s. 90, nr 4.
  16. "Właśnie poprzez głębię tej pierwotnej samotności człowiek wynurza się teraz w wymiarze wzajemnego daru, którego wyrazem - a przez to samo wyrażeniem jego istnienia jako osoby - jest ciało ludzkie w całej oryginalnej prawdzie swojej męskości i swojej kobiecości. Ciało, które wyraża męskość «dla» kobiecości i odwrotnie - kobiecość «dla» męskości ukazuje wzajemność i wspólnotę osobową. Wyraża to poprzez dar jako podstawowy rys osobowej egzystencji, tamże.
  17. Zob. Jan Paweł II, Audiencja generalna 26 III 1980, Insegnamenti di Giovanni Paolo II, III-1, 1980, s. 737-741.
  18. Zob. Gaudium et spes, nr 49.
  19. Tamże, nr 12.
  20. Tamże, Wyjaśnienie sensu społecznego Gen 1,27.
  21. Tamże, nr 47-52.
  22. Jan Paweł II, Audiencja generalna 20 II 1980, Insegnamenti di Giovanni Paolo II, III-1, 1980, s. 429, nr 2.
  23. Gaudium et spes, nr 22.
  24. Zob. Ef 4,13.
  25. Zob. Mt 19,3-12.
  26. Zob. 1 Kor 7,32-34.
  27. Zob. 1 Kor 13,8; zob. też Familiaris consortio, nr 16.
  28. Zob. Lumen gentium, nr 39.
  29. Święta Kongregacja do Spraw Wychowania Katolickiego: Orientations éducatives pour la formation au célibat sacerdotal, 11 IV 1974, nr 22.
  30. Gaudium et spes, nr 52.
  31. Zob. Familiaris consortio, nr 37.
  32. Zob. Gravissimum educationis, nr 3-4; zob. też Pius XI, Divini illius magistri, AAS 22(1930), ss. 53,56.
  33. Zob. Familiaris consortio, nr 11.
  34. Familiaris consortio, nr 16.
  35. Zob. Paweł VI, Encyklika Humanae vitae, 25 VII 1968, AAS 60(1968), s. 493, nr 17.
  36. Gaudium et spes, nr 48.
  37. Zob. Humanae vitae, nr 10.
  38. Familiaris consortio, nr 33; zob. też szerzej na ten temat: Humanae vitae, nr 14-17.
  39. Zob. Gaudium et spes, nr 26; zob. też: Humanae vitae, nr 23.
  40. Jan Paweł II, Orędzie na XIII Światowy Dzień Środków Społecznego Przekazu, 23 V 1979, AAS 71(1979-II), s. 930.
  41. Vaticanum II, Dekret Inter mirifica, nr 10; zob. też: Komisja Papieska ds. Społecznego Przekazu. Instrukcja pastoralna Communio et progressio, AAS 63(1971), s. 619, nr 68.
  42. Zob. Jan Paweł II, Orędzie na XIII Światowy Dzień Środków Społecznego Przekazu, AAS 71(1979-II), ss. 930-933.
  43. Inter mirifica, nr 12.
  44. Familiaris consortio, nr 32.
  45. Tamże, nr 75.
  46. Zob. 1 Kor 13,5.
  47. Mt 19,5.
  48. Humanae vitae, nr 9.
  49. Zob. Persona humana, nr 7.
  50. Zob. tamże, nr 9.
  51. Tamże.
  52. Zob. tamże.
  53. Tamże.
  54. Orientations éducatives pour la formation au célibat sacerdotal, nr 63.
  55. Persona humana, nr 8.
  56. Tamże.
  57. Zob. Rz 1,26-28; zob. też: Persona humana, nr 9.